आं दिनां म्हनै आखो दिन माचै माथै ई काटणो पड़ै। स्यात थांनै ठाह नीं हुयसी, म्हारै डावड़ै पग माथै अेक रतकड़ निसरर्यो है। पण फगत पग कैयां थे सावळ नीं समझ्या हुयसी। हम्बै सा ! समझस्यो बी किंयां ? चिटली आंगळी सूं लेय`र अेडी, पंजो, टंटो, पिंडी, नळी, ढकणी, गोडो, गाबची, साथळ अर ठेठ ढुगरै तांई आखो पग ई तो हुवै। पण सा.. इण लाम्बी-चौड़ी लिस्ट मांय अैन बिचाळै चोभ मांय रैंवतै गोडै रो जिकर करणो चावै हो म्हैं।
गोडै माथै गूमड़ो हुयो तो म्हारा गोडा-सा टूटग्या। नीं नीं गोडा तोड़ दिया नीं। ब्होत फरक हुवै 'गोडा टूटग्या` अर 'गोडा तोड़ दिया` मांय। म्हारी तो किण ई साथै दुसमणी नीं है, पछै कुण तोड़ै हो म्हारै गोडा ! हां.. जकी पैलड़ी बात म्हैं थांनै कैयी बा इंयां ई कैय दीवी ही। बिंयां आं दिनां म्हैं कोई खास काम मांय नीं लाग्योड़ो हो जकै रै नीं सर्यां म्हारा गोडा-सा टूटता। ..खैर ओ अेक न्यारो साच है कै गोडै माथै रतकड़ हुय जावणो गोडा टूटण सूं कितणो कमती-बेसी हुवै। उठो तो गोडां माथै हाथ, बैठो तो गोडां माथै हाथ ! चालो तो गोडां रै तांण अर ऊभा हुवो तो गोडां रै पांण। अर इस्यै मांय रतकड़ न्यारो ! आखै दिन गोडो.. गोडो। गोडै सूं अळगो कीं नीं सूझै।
गोडै री बात चाली है तो म्हनै म्हारी भुआ री ओळ्यूं आवै ! भुआ हाल है तो कोनी। राम नै प्यारी हुयां नै बखत हुयग्यो, पण बां री अेक अेक बात आज ई जींवती है जाणै। भुआ जद ई म्हारै घरां आंवती, आखो घर अेक नूंवै चेळकै सूं भर जांवतो। अुणो-कूणो पळपळाट करण लागतो। पळकै बी क्यूं नीं। साळ-ढूंढां रै गारो लीपीजतो। भींतां रै पुस्ती बंधती। गूदड़ गाभा धोयिजता। मिरच-मसालो पिसीजतो। अर इंयां सगळा कामां साथै साथै चालती बास री काकी-ताईयां री हताई ! दिन तो दिन, रात री इग्यारहा बज जांवती। ओजूं दिन उगतां ई बै सागी समचार ! घरां जाणै मेळो-सो लाग्यो रैंवतो। साल खंड रा लटक्योड़ा काम हफ्तै खंड मांय ई सळट जांवता। अर आं सगळा कामां रै अैन बिचाळै हुंवती भुआ। भुआ... फगत भुआ !
बास री लुगाईयां ई भुआ नै चक्यां राखती.... 'बाई अे थारो तो अठै गोडां तांई रो राज है।`
म्हारी चिन्नी-सै दिमाग मांय आ बात कदेई कोनी सुळझी कै लुगाईयां भुआ री बडाई करती हुंवती का आपरो रोजणो रोंवती हुंवती। पछै म्हैं सोचण ढुकतो कै गोडां तांई ओ राज कड़तू तांई क्यूं नीं हुवै ? कड़तू तो आखै डील रो बिचाळो हुवै। पण समझ मांय जद आयी नीं अर आज ई।
बियां गोडो बी पग रै अैन बिचाळै ई हुवै। सक री गुंजास ई कोनी। अर पग रै ई क्यूं ! आपणी बतळावण, संस्कार अर भासा-संस्कीरती री बी तो चोभ हुवै गोडो। कोनी मानो ? चलो नां मानो ! पण म्हैं कूड़ो कोनी कैवूं। किण ई सजोरै मिनख रै डील कानी अेक सांतरी निजर मार`र आपरै मूंडै सूं मतै ई निसर जावै, 'हाड-गोडां रो धणी है भई.... थू..थू !` तो फेर ? अर गोडां मांस ढळणै री बात कांई म्हारी गोडां घड़्योड़ी है ? कोनी नीं ? झूठ-साच री कूंत गोडां सूं ई हुवै। '... नां भई नां, आ तो गोडां घड़्योड़ी है` अर 'गिरधारियो कद रो हरिस्चंदर है... बीं रा तो गोडा ई गोळ है।` अबैं बोलो सा ! म्हैं गळत कैयी ही कांई ? हुवै नीं भासा री डोर सूं संस्कारां री कूंत ? इंयां तो कांई किण ई रो मंूडो पकड़ीजै ! कैवण नै तो थे आ बी कैय सको हो कै खुद री पिलाणै सारू म्हैं गोडा ई दे दिया। भाई जी आ पिलाणै री बात कोनी समझणै री बात है। चलो थे ई बता देवो, संस्कार कठै सूं आवै ? कोई बाप आपरै घरां माची माथै बैठ`र आपरा टाबरां नै संस्कारां रो पाठ पढा सकै है कांई ? बोल्या कोनीं ?.... खैर, अै सगळी बातां तो आपणै काम करण रै ढंगढाळै, बोलण-बतळाणै सूं ई धकै बधै। बोलण-बतळाणै री बात हुवै तो 'बात-कहाणी री बात हुंवणी लाजमी है। लोक री बात ! हां.. हां कीं लारै मुड़`र देखो दखां। चेतै आयसी दादी-नानी रै मंूडै सूं झरती लाखीणी बातां रो रस। आंधी नानी घरां आयोड़ै आपरै दोहितै रो सिर पळूंस्यो। सिर साथै ऊभा दोनूं गोडा ई। अर पूछ्यो, 'तीनूं भाई ई आयग्या कांई ? दे देवो पडूतर ! किण ई रो सिर गोडै बरगो हुवै तो हुवै ई। अर किण ई रा गोडा सिर बरगा तो कुण कांई करै !
थे सोचता हुयसी कै डील तो और घणो ई ठाडो पड़्यो हो, इंयां गोडा-पुरांण रै लारै पड़णै री कांई जुरत ही ? जुरत ही सा ! जुरत घणी ई है। जमानो बदळीज रैयो है। घणी तेजी सूं। जठै कदेई भाखर हुया करता हा बठै आज फैक्टरियां लागरी है। जठै टीब्बा हुया करता हा अर टीटण जाम्या करती ही, बठै सूं नाज रा बोरा भरीजै। आपणो खावणो-पीवणो, ओढणो-पै`रणो अर अठै तांई कै आखो लाजमो-संस्कार अर साहित तकात रा पासा फुर रैया है। जका सैंग सूं लारै हुंवता हा, बै आज आगै आय`र माकड़ी कूट रैया है। सईकां संू जका खुद पींचिजता आया हा... आज मळाई चाट रैया है। नूंवी पूंन चालै अर नूंवां बूंटा रोपीजै। 'स्त्री चेतना` अर 'दलित विमर्श` री डैरूं बाजै अर आं रै लारै ऊभा पळगोड आपरी तूंद माथै हाथ फेर रैया है। इस्यै मांय संस्कार-लाजमै-साहित री कठै पगी लागै ? जाणै सो कीं ओजूं लिखीजसी। पै`लां लिख्योड़ै अेक अेक सबद रा बचिया कढसी। ओ सो कीं सोच`र म्हारो माथो भूंगग्यो। समाज मांय वरग री थापना हुंवती बरियां सूद्र नै सैंग सूं हेटै मानिज्यो हो। जद रै 'सूद्र` नै आज रो 'दलित` बणाय`र टोगी माथै बिठाइजणै री आफळ हुय रैयी है। तो पछै डील मांय सैंग सूं हेटै मानिजणआळो पग कद तांई भूंडीजतो रैयसी। अर बिंयां ई स्यात समाज रै वरगां नै थरपती बरियां डील नै तो चेतै राखिज्यो ई हुयसी। क्यूं कै सिर सूं बामण, हाथ सूं छत्री, पेट सूं बाणियै अर पग सूं सूद्र रो मेळ मानिज्यो हो। आयगी बात बठै ई ! हरमेस पग री जूती मानिजती लुगाई अर पींचिजतो दलित आज दूजां रै मोडां चढ`र टीकली कमेड़ी हुंवण नै त्यार है तो बिच्यारै पग कांई मोरड़ी रै भाटो मार दियो ? अर गोडो ? गोडो तो अैन पग रै बिचाळै ई हुवै। पड़ी`क नीं कीं पल्लै ? ठीक है फेर ! चालू राखूं गोडा-पुरांण ? कांई कैयो... थकग्या ? चलो खैर... अेक कमरसियल बरेक ले लेवां। जाईयो नां कठै ई। बरेक रै पछै ओजूं मिलस्यां।
Showing posts with label व्यंग्य. Show all posts
Showing posts with label व्यंग्य. Show all posts
Tuesday, April 6, 2010
Monday, April 5, 2010
राज.... नीति
राज.... नीति
स्यात थे सोचता हुयसी कै अबार ई राजनीति रा डंड कढसी। बिंयां`स थारो इंयां सोचणो बेजां कोनी, क्यूंकै 'राजनीति` आजकलै कै`नाण दांई बरतीजै। कठैई कीं आछो हुंवतो हुवै तो झट कहिजै, 'थानै ठाह कोनी.... इण मांय कांई राजनीति है...।` अर जे कठैई कीं माड़ो ई हुय जावै तो.... 'आं ई तो बां री राजनीति है।` देख्या मजा ? इन्नै ई म्हे अर बिन्नै ई म्हे।
अेक बखत हो जद राजनीति सूं सीधो सनमन राखणिया ब्होत कमती मिनख हा। इंयां बी कैय सकां हां कै आंगळियां माथै गिणिजणआळा अै लोग राजनीति रै चौगड़दै बाड़ दांईं ऊभा रैंवता हा। ... बापड़ी राजनीति ! आम जनता सारू तो राजनीति चांद हो अेक्यूं रो। जको कदेई उग्यो ई कोनी। रजवाड़ां रो बखत फुर्यो तो राज ई फुरग्यो। राज रै फुरतां ई पासा फुरग्या अर आम जनता रै हाथ आयग्यो बो अेक्यंू रो चांद ..... मतलब झुणझुणियो। इब म्हैं ई लाडो री भुआ अर म्हैं ई ! दे घूत माथै घूत बिच्यारी राजनीति रो डील पाधरो कर न्हाख्यो। इस्यै मांय बणीठणी (?) आपरो डील बचावै का सिणगार ? नीति रो सिणगार छूटग्यो अर राज रा बोरिया खिंडग्या। राज...नीति छेकड़ छेकड़लै मिनख री नियति बणगी। कांई कैयो..गळत कैय दियो ? चलो खैर..
अेक बात तो थे ई मानस्यो कै राज तो जनता रो ई है। जनता सारू अर जनता रो राज। आपणै संविधान मांय ई आ ई बात लिख्योड़ी है। पण कुणसी जनता रो राज कुणसी जनता खातर ? समझ मांय आयी ? आपणा बडेरा आपणै सूं पै`लां जाम्या हा। ऊंच-नीच अर आगै-पाछै रो चेतो हो बां नै। संविधान मांय जनता रो जनता सारू राज लिखती बरियां बां रै दिमाग मांय आ ख्यांत तो लाजमी ई रैयी हुयसी कै अेक जनता बा जकी राज भोगसी अर.... अेक बा जकी राज भुगतसी। हुयसी तो दोनूं ई जनता। कोई समझै तो समझ लेवो अर नीं समझ मांय आवै तो कुचरबो करो सिर। क्यूं है नीं राज री बात ?
ल्यो ओजूं बठै ई पूगग्या। राज हुयसी तो नीति तो हुयसी ई। पण म्हैं थांनै आ बात मांड`र बता देवूं कै न्यारां रा बारणां अेक कोनी हुया करै। जद राज भोगणआळी जनता अर राज भुगतणआळी जनता न्यारी न्यारी हुय सकै तो बां माथै राज सारू नीति अेक किंयां हुय सकै ? मतलब फगत अेक सबद 'राजनीति` सूं किंयां नाको लाग सकै ! लागै ई कोनी अर लागणो बी नीं चाइजै। राज भोगणआळी जनता सारू राजनीति अर राज भुगतणआळी जनता सारू राजनियति...। अबार तो सावळ है ?
कैवण नै तो थे कैय सको हो कै इंयां कांई ठाह लागसी कै कुण राज भोगणआळो है अर कुणसो राज भुगतणआळो ? गतागम मांय अळूझण री जुरत कोनी। हरेक गांठ रो आंटो हुया करै। फेफां बाई राम राम ! किंयां पिछाण्यो ? ...डौळ देख`र। राज भुगतणआळी जनता रो डौळ कांई छांनो रैवै ? खुद रै राज मांय जकी जनता रै मूंडै माथै अेकर चेळको बापरै, समझल्यो राज भुगतणआळी जनता है अर जकां रा मूंडा हरमेस पळपळाट करता रैवै... राज भोगणिया।
बियां पिछाण रा अै झीणा आंटा स्यात थारै कीं कमती पल्लै पड़ता दीसै। कोई बात नीं सा... म्हैं कांई बारै रो हूं ? हूं तो थारै मांयलो ई। किण ई दूजी ढाळ सोध लेस्यां।
अेक रेवड़ मांय पांच सौ रै नेड़ै-तेड़ै भेड-बकरियां है। जे भेड बकरियां सूं चौगुणी हुवै तो न्यारी न्यारी गिणणै सारू थे कांई करस्यो ? कांई कैयो बकरी गिण`र पांच सौ मांय सूं घटा लेस्यो ? स्याबास... ! आ ई बात म्हैं कैवणो चावै हो कै इण भेड-बकरियां रै ठाडै टोळ मांय बकरी कमती है, तो बां नै ई गिणणी चाइजै। राज भोगण-भुगतणियां रै इण टोळ मांय राज भोगणियां नै सावळ तरियां चांक्या जाय सकै।
नूंवी ढाळ ई सई ! थे किण ई धोबी कनै जाय`र पूछ सको हो कै भाया कड़प लगा`र धोवण सारू कितणा चोळा-पजामा आयोड़ा है (बियां धोती सारू बी पूछ सको हो पण कांई है कै धोतीआळा कमती ई रैया है) ? का फेर टेलिफून मै`कमै मांय जाय`र ठाह लाग सकै कै मोटोड़ा बिल कितणा`क बकाया चालै ? बिंयां पूछण नै तो ओ ई पूछ्यो जा सकै कै किण किण रै घरां खेतर रा सगळा अखबार पूगै !
थे कैवो तो अेक लुकवां बात बतावूं सा ! हरेक थिति पूरमपट हुवण सूं पै`लां अेक 'प्रोसेस` मांय चालै। राज भोगणआळी जनता बी कोई अचाणचक ई त्यार कोनी हुवै। अेक लाम्बी अर आंटपटीली 'प्रोसेसिंग` चालतां थकां त्यार हुवै आ पौध। इस्कूल मांय क्लास री मानिटरी सूं बी सरू हुय सकै आ जातरा अर चमची सूं कुड़छो बणणै री 'प्रोसेसिंग` बी इण री चोभ हुय सकै। आंटा और ई घणा सारा है। कदे कदे 'आरक्षण` री सी`ल सूं बी नाको लाग सकै। मेह चायै ऊपरियां पटकीजै चायै धरती हेटै सूं चूवै.... मतलब तो कादै सूं है नीं ?
स्यात थे सोचता हुयसी कै अबार ई राजनीति रा डंड कढसी। बिंयां`स थारो इंयां सोचणो बेजां कोनी, क्यूंकै 'राजनीति` आजकलै कै`नाण दांई बरतीजै। कठैई कीं आछो हुंवतो हुवै तो झट कहिजै, 'थानै ठाह कोनी.... इण मांय कांई राजनीति है...।` अर जे कठैई कीं माड़ो ई हुय जावै तो.... 'आं ई तो बां री राजनीति है।` देख्या मजा ? इन्नै ई म्हे अर बिन्नै ई म्हे।
अेक बखत हो जद राजनीति सूं सीधो सनमन राखणिया ब्होत कमती मिनख हा। इंयां बी कैय सकां हां कै आंगळियां माथै गिणिजणआळा अै लोग राजनीति रै चौगड़दै बाड़ दांईं ऊभा रैंवता हा। ... बापड़ी राजनीति ! आम जनता सारू तो राजनीति चांद हो अेक्यूं रो। जको कदेई उग्यो ई कोनी। रजवाड़ां रो बखत फुर्यो तो राज ई फुरग्यो। राज रै फुरतां ई पासा फुरग्या अर आम जनता रै हाथ आयग्यो बो अेक्यंू रो चांद ..... मतलब झुणझुणियो। इब म्हैं ई लाडो री भुआ अर म्हैं ई ! दे घूत माथै घूत बिच्यारी राजनीति रो डील पाधरो कर न्हाख्यो। इस्यै मांय बणीठणी (?) आपरो डील बचावै का सिणगार ? नीति रो सिणगार छूटग्यो अर राज रा बोरिया खिंडग्या। राज...नीति छेकड़ छेकड़लै मिनख री नियति बणगी। कांई कैयो..गळत कैय दियो ? चलो खैर..
अेक बात तो थे ई मानस्यो कै राज तो जनता रो ई है। जनता सारू अर जनता रो राज। आपणै संविधान मांय ई आ ई बात लिख्योड़ी है। पण कुणसी जनता रो राज कुणसी जनता खातर ? समझ मांय आयी ? आपणा बडेरा आपणै सूं पै`लां जाम्या हा। ऊंच-नीच अर आगै-पाछै रो चेतो हो बां नै। संविधान मांय जनता रो जनता सारू राज लिखती बरियां बां रै दिमाग मांय आ ख्यांत तो लाजमी ई रैयी हुयसी कै अेक जनता बा जकी राज भोगसी अर.... अेक बा जकी राज भुगतसी। हुयसी तो दोनूं ई जनता। कोई समझै तो समझ लेवो अर नीं समझ मांय आवै तो कुचरबो करो सिर। क्यूं है नीं राज री बात ?
ल्यो ओजूं बठै ई पूगग्या। राज हुयसी तो नीति तो हुयसी ई। पण म्हैं थांनै आ बात मांड`र बता देवूं कै न्यारां रा बारणां अेक कोनी हुया करै। जद राज भोगणआळी जनता अर राज भुगतणआळी जनता न्यारी न्यारी हुय सकै तो बां माथै राज सारू नीति अेक किंयां हुय सकै ? मतलब फगत अेक सबद 'राजनीति` सूं किंयां नाको लाग सकै ! लागै ई कोनी अर लागणो बी नीं चाइजै। राज भोगणआळी जनता सारू राजनीति अर राज भुगतणआळी जनता सारू राजनियति...। अबार तो सावळ है ?
कैवण नै तो थे कैय सको हो कै इंयां कांई ठाह लागसी कै कुण राज भोगणआळो है अर कुणसो राज भुगतणआळो ? गतागम मांय अळूझण री जुरत कोनी। हरेक गांठ रो आंटो हुया करै। फेफां बाई राम राम ! किंयां पिछाण्यो ? ...डौळ देख`र। राज भुगतणआळी जनता रो डौळ कांई छांनो रैवै ? खुद रै राज मांय जकी जनता रै मूंडै माथै अेकर चेळको बापरै, समझल्यो राज भुगतणआळी जनता है अर जकां रा मूंडा हरमेस पळपळाट करता रैवै... राज भोगणिया।
बियां पिछाण रा अै झीणा आंटा स्यात थारै कीं कमती पल्लै पड़ता दीसै। कोई बात नीं सा... म्हैं कांई बारै रो हूं ? हूं तो थारै मांयलो ई। किण ई दूजी ढाळ सोध लेस्यां।
अेक रेवड़ मांय पांच सौ रै नेड़ै-तेड़ै भेड-बकरियां है। जे भेड बकरियां सूं चौगुणी हुवै तो न्यारी न्यारी गिणणै सारू थे कांई करस्यो ? कांई कैयो बकरी गिण`र पांच सौ मांय सूं घटा लेस्यो ? स्याबास... ! आ ई बात म्हैं कैवणो चावै हो कै इण भेड-बकरियां रै ठाडै टोळ मांय बकरी कमती है, तो बां नै ई गिणणी चाइजै। राज भोगण-भुगतणियां रै इण टोळ मांय राज भोगणियां नै सावळ तरियां चांक्या जाय सकै।
नूंवी ढाळ ई सई ! थे किण ई धोबी कनै जाय`र पूछ सको हो कै भाया कड़प लगा`र धोवण सारू कितणा चोळा-पजामा आयोड़ा है (बियां धोती सारू बी पूछ सको हो पण कांई है कै धोतीआळा कमती ई रैया है) ? का फेर टेलिफून मै`कमै मांय जाय`र ठाह लाग सकै कै मोटोड़ा बिल कितणा`क बकाया चालै ? बिंयां पूछण नै तो ओ ई पूछ्यो जा सकै कै किण किण रै घरां खेतर रा सगळा अखबार पूगै !
थे कैवो तो अेक लुकवां बात बतावूं सा ! हरेक थिति पूरमपट हुवण सूं पै`लां अेक 'प्रोसेस` मांय चालै। राज भोगणआळी जनता बी कोई अचाणचक ई त्यार कोनी हुवै। अेक लाम्बी अर आंटपटीली 'प्रोसेसिंग` चालतां थकां त्यार हुवै आ पौध। इस्कूल मांय क्लास री मानिटरी सूं बी सरू हुय सकै आ जातरा अर चमची सूं कुड़छो बणणै री 'प्रोसेसिंग` बी इण री चोभ हुय सकै। आंटा और ई घणा सारा है। कदे कदे 'आरक्षण` री सी`ल सूं बी नाको लाग सकै। मेह चायै ऊपरियां पटकीजै चायै धरती हेटै सूं चूवै.... मतलब तो कादै सूं है नीं ?
Thursday, April 1, 2010
विकास बनाम न्यारपणो
विकास बनाम न्यारपणो
दिन दसेक पै`लां म्हे न्यारा हुया अर अेक घर रा तीन घर हुयग्या। जबरी हुयी बटी ! पण घरआळी रो चेळको देख्यां ई जावो थे ! टाबर.....? अेक तो साल पांचेक रो.... बिच्यारै नै ठाह ई कोनी कै हुयो कांई है। दूजी छोरी है, बरस तेरहा चौदहा री। जकी नूंवै आंगणै घाट अर दादीआळै आंगणै बेसी ! लारै बच्यो म्हैं.... लाई ! लोगां रै सुवालां रो उथळो देंवतो देंवतो बेदमाल हुयग्यो। और तो और बो ई जकै सूं कदेई राम रूमी ई कोनी रैयोड़ी, खट पूछ लेवै... 'किंयां न्यारपणो जचा लियो कांई ?` अर लुगाईयां ? ओ..हो...हो, छोड देवो गल्ल ! कुम्हारां रो बास, चंडीगढ मोहल्लो, भूतियां रो टीब्बो.... घणी कांई बतावंू आखै गाम मांय आग लागगी जाणै। मिलै जको ई अेकर पूछ्यां बिना कोनी रैवै। केई तो जाणै आपरी पीड दाबता सा लागै...'निहाल हुयग्यो रैय !` अर लुगाईयां... 'आछो कर्यो देवरा ! म्हारी द्योराणी नै ई कीं सुख हुय जासी !` अबैं बां नै कोई पूछणियो हुवै कै थूं कितणी`क पांगरगी ? पै`लां तो कीं गोतो ई मार लेंवती ही। 'आज तो सिर दुखै, म्हारै सूं खेत कोनी जाइजै।` का फेर 'आज तो म्हारो बरत है.... आज तो सिर धो`स्यूं। सुकरवार है।` कैय दियो तो कैय दियो। कुण पालै ? इण नै ई तो कैवै सीर ! जठै आला-सूका सैंग बळै। कोई न्हावो तो कोई खावो। कठै कुण कांई करै, घणी गिनरत नीं। पण न्यारो तो न्यारो ई हुवै। गाम-गामितरै जावणो तो सेको। घरां सोयसी कुण ! खेत गयोड़ा हुवै तो घरां आयोड़ो बटाऊ सिर मारतो फिरो भलां ई। चाय रो कोपड़ो कोई पाड़ौसी झला देवै तो सावळ नींतर उडीकबो करो। बिंयां`स चाय मायं डोको तो न्यारा हुयोड़ा घरां मांय कोनी ऊभौ हुय सकै। बूढिया तो बिच्यारा हांस्यां बिना कोनी रैवै, 'आ रै खीर रा घसाक `। बां रो खोट ई कांई है। हरमेस ओ ई मानीजतो आयो है कै न्यारो हुंवणियै रै मन मांय लाडू फूटता रैवै कै अबार तो जी करसी जद ई खीर बणा`र खायस्यां। अरै बावळा ! खीर छोड`र चाय ई ढंगसर मिल जावै तो ई चोखी।
बिंयां`स आ कोनी कै न्यारा हुंवणिया धीणौ कोनी राखै। कुणसै नै ई टोक लेवो भलां ई, ' धीणौ क्यांरो है ?` पडूतर हुयसी, 'भैंस रो !` पण जे बांं नै पूछिजै कै खावो हो कांई ? तो पडूतर कोनी लाधसी। अलबत तो डेयरी मांय देयां पछै दूध बचै ई कोनी अर जे कोई घणो ई सुंवाजी अर जाचो हुवै तो बिलोवा-बिलोवी ई कर सकै। पण बिलोवणै रै चक्कर मांय सिंझ्या जको दूध टाबरां नै घालिजै, उण रै कानी कोनी देखिजै। लाल... बम्म ! लीली छिंयां रळ्योड़ो ! पळियो खंड ठरकायो अर वा ! दिनुगै किसी दही हुवै। ढंगसर री लासी रो ई तोड़ो ! लासी मांय बाल्टी भर`र पाणी नीं सरकावै तो पाड़ौसी निराज हुय जावै....'आं रै ई धीणौ देख्यो `! अबैं सगळो बास लासी लेवण नै आवै तो बिच्यारा टाबरां नै दही कठै ? अर चोपड़ ? बो कठै हो ? ' थनै आज चोपड़्यो है पप्पूड़ा... थनै विकासिया आगलै अदीतवार नै तपास्यूं जद... अर..अर !` कांई बतावूं सा ! बाकियां रो नम्बर आंवतां आंवता जे दिन फळांणां पड़ै तो कांई इचरज।
खैर... म्हैं म्हारली बात बतावै हो थांनै। काल रात री ई बात है। दसेक बज्या हुयसी। म्हैं नींद रै बारणै बड़ै-निसरै हो।
'नींद आयगी कांई ?` जोड़ायत ही।
'आं...।` म्हैं नींद रै दुराजै सूं बारै ई ऊभौ हुयग्यो।
'आपणै न्यारो बारणो तो काढल्यो।`
ल्यो करल्यो बात ! न्यारा हुयग्या इण मांय ई कोई सक रैयग्यो ना ? आपरी पोवो अर आपरी खावो। बारणै सूं कांई हंकरावै ही ! पण लुगाई पीदै कुण ?
'घर सीर अर बटोड़ा न्यारा... धिकै कांई ? न्यारा घरां रा तो न्यारा ई बारणा हुवै। `
झूठ हुवै भलां ई पण जोर सूं बोलिजै तो साच सूं बत्तो असर करै। सेवट म्हे आज आपरो न्यारो बारणो काढ ई लियो। इब थारै सूं कांई लुकोवणो है। दिनुगै सूं जी ब्होत उदास है ... भांत भांत री घड़ामंडी चालै अर मांय घिरळमिरळ सी हुय रैयी है। कांई हुयसी ? किंयां हुयसी ? घरां अमूझणी सी आवै। अर बारै ? बारै संको।
दिनुगै दिनुगै ई हरलाल ताऊ आयग्या। फौजी मिनख। हांसै जद खुल`र हांसै। म्हारै साथै तो आछी पटै। आंवतां ई कारो मचा दियो, 'अरै भई ! न्यारो हुयो जको तो आछो... पण कोई न्यांगळ-न्यूंगळ ? सीरो ना सई लापसी ई बणा लेवो।`
घरआळी चाय बणा`र ले आयी। म्हे बैठग्या। म्हैं ताऊ नै भीतरली बात बतादी। ताऊ ठठा`र हांस्या। ' बावळो हुयग्यो रैय मास्टर ! टाबरां नै पढावै न्यारो है। अरै बावळा, न्यारो हुंवणो कांई गाळ है ? थूं तो विकास री बातां कर्या करै। न्यारो हुंवणो तो विकास रो पांवडो है। समाज रो विकास ! समाज बणै परवारां सूं। जठै मिनख फगत जामै ई कोनी, मिनख नै घड़िजै बी है। हम्बै.... साची कैवूं ! ठाडा परवारां मांय हरेक जणै माथै पूरी ख्यांत कोनी करीजै। कुण टाबर पढाई मांय हुंस्यार है, किण मांय किस्यो`क लक्खण है, इण री कूंत रळगडै मांय कोनी हुय सकै। अर ना ई बिस्या मौका ई देयिजै, जिस्या टाबर नै दरकार हुवै।` कीं थम`र ताऊ ओजूं कैवण लाग्या, 'मानां कै अेकल परवारां रा आपरा खोट हुवै है पण आज भाजम भाज रो बखत है जठै दिमाग रा पीसा बंटै। बावळा आपणै परवारां मांय ठाह नीं कितणां विग्यानिक जाम्या बैठ्या है। जे बां माथै सावळ ध्यान देयिजै तो आपां कांई औरां सूं लारै रैयस्यां ? अर आ ई क्यूं ! जद समाज रै विकास री बात करां तो थूं ई बता कै जद मिनख जंगळी हो अर अेक टोळ मांय भेळो रैवणो सरू कर्यो हो तो बठै सूं धकै बधण मांय ओ न्यारपणो काम कोनी आयो ? जे ओ न्यारपणो नीं हुंवतो तो आपणै कनै अळगा-अळगा लाजमा किंयां हुंवता। सिंधु अर नील रै लाजमै री बात तो छोड पण आज रै भारत री कूंत करणै सारू पिच्छम रै लाजमै रो नांव कठै हुंवतो ? ओ तो जुगां जुगां सूं ई चालतो आवै है गूंगा ! इण मांय जी दोरौ करण री कांई बात है ? लोग जे न्यारा ई नीं हुंवता तो गाम बारैकर बाड़ ई हुंवती नीं। इंयां घरां घरां भींत ऊभी करणै री कांई जुरत ही ! पण जुरत ही अर जुरत है। लगोलग है। क्यूंकै आपां नै आगै बधणो है, आगै चालणो है। पूठो नीं जावणो। आगै रो नांव ई विकास है.... अर विकास रो नांव है न्यारो हुंवणो।`
म्हैं बाको पाड़्यां हरलाल ताऊ रै मूंडै कानी देखै हो। ताऊ अेकर म्हारै चेरै कानी ख्यांत्यो अर भळै बोल्या, 'जिंयां जिंयां मिनख बधै, बिंयां बिंयां सेका ई बधता जावै। पछै दो ई आंटा साम्ही रैवै... का तो न्यारा हुवो अर का पछै घरां बधतै जण मांय कट-बढ`र मर जावो। थूं कांई मानै ? न्यारो हुंवणो चाइजै का कट-बढ`र मर जावणो ?`
म्हारै मूंडै सूं उतावळी सी निसरग्यो, ' न्यारो !`
ताऊ तो गया परा पण ताऊआळी बात हाल ई म्हारै जची कोनी। थारै जचगी कांई ?
दिन दसेक पै`लां म्हे न्यारा हुया अर अेक घर रा तीन घर हुयग्या। जबरी हुयी बटी ! पण घरआळी रो चेळको देख्यां ई जावो थे ! टाबर.....? अेक तो साल पांचेक रो.... बिच्यारै नै ठाह ई कोनी कै हुयो कांई है। दूजी छोरी है, बरस तेरहा चौदहा री। जकी नूंवै आंगणै घाट अर दादीआळै आंगणै बेसी ! लारै बच्यो म्हैं.... लाई ! लोगां रै सुवालां रो उथळो देंवतो देंवतो बेदमाल हुयग्यो। और तो और बो ई जकै सूं कदेई राम रूमी ई कोनी रैयोड़ी, खट पूछ लेवै... 'किंयां न्यारपणो जचा लियो कांई ?` अर लुगाईयां ? ओ..हो...हो, छोड देवो गल्ल ! कुम्हारां रो बास, चंडीगढ मोहल्लो, भूतियां रो टीब्बो.... घणी कांई बतावंू आखै गाम मांय आग लागगी जाणै। मिलै जको ई अेकर पूछ्यां बिना कोनी रैवै। केई तो जाणै आपरी पीड दाबता सा लागै...'निहाल हुयग्यो रैय !` अर लुगाईयां... 'आछो कर्यो देवरा ! म्हारी द्योराणी नै ई कीं सुख हुय जासी !` अबैं बां नै कोई पूछणियो हुवै कै थूं कितणी`क पांगरगी ? पै`लां तो कीं गोतो ई मार लेंवती ही। 'आज तो सिर दुखै, म्हारै सूं खेत कोनी जाइजै।` का फेर 'आज तो म्हारो बरत है.... आज तो सिर धो`स्यूं। सुकरवार है।` कैय दियो तो कैय दियो। कुण पालै ? इण नै ई तो कैवै सीर ! जठै आला-सूका सैंग बळै। कोई न्हावो तो कोई खावो। कठै कुण कांई करै, घणी गिनरत नीं। पण न्यारो तो न्यारो ई हुवै। गाम-गामितरै जावणो तो सेको। घरां सोयसी कुण ! खेत गयोड़ा हुवै तो घरां आयोड़ो बटाऊ सिर मारतो फिरो भलां ई। चाय रो कोपड़ो कोई पाड़ौसी झला देवै तो सावळ नींतर उडीकबो करो। बिंयां`स चाय मायं डोको तो न्यारा हुयोड़ा घरां मांय कोनी ऊभौ हुय सकै। बूढिया तो बिच्यारा हांस्यां बिना कोनी रैवै, 'आ रै खीर रा घसाक `। बां रो खोट ई कांई है। हरमेस ओ ई मानीजतो आयो है कै न्यारो हुंवणियै रै मन मांय लाडू फूटता रैवै कै अबार तो जी करसी जद ई खीर बणा`र खायस्यां। अरै बावळा ! खीर छोड`र चाय ई ढंगसर मिल जावै तो ई चोखी।
बिंयां`स आ कोनी कै न्यारा हुंवणिया धीणौ कोनी राखै। कुणसै नै ई टोक लेवो भलां ई, ' धीणौ क्यांरो है ?` पडूतर हुयसी, 'भैंस रो !` पण जे बांं नै पूछिजै कै खावो हो कांई ? तो पडूतर कोनी लाधसी। अलबत तो डेयरी मांय देयां पछै दूध बचै ई कोनी अर जे कोई घणो ई सुंवाजी अर जाचो हुवै तो बिलोवा-बिलोवी ई कर सकै। पण बिलोवणै रै चक्कर मांय सिंझ्या जको दूध टाबरां नै घालिजै, उण रै कानी कोनी देखिजै। लाल... बम्म ! लीली छिंयां रळ्योड़ो ! पळियो खंड ठरकायो अर वा ! दिनुगै किसी दही हुवै। ढंगसर री लासी रो ई तोड़ो ! लासी मांय बाल्टी भर`र पाणी नीं सरकावै तो पाड़ौसी निराज हुय जावै....'आं रै ई धीणौ देख्यो `! अबैं सगळो बास लासी लेवण नै आवै तो बिच्यारा टाबरां नै दही कठै ? अर चोपड़ ? बो कठै हो ? ' थनै आज चोपड़्यो है पप्पूड़ा... थनै विकासिया आगलै अदीतवार नै तपास्यूं जद... अर..अर !` कांई बतावूं सा ! बाकियां रो नम्बर आंवतां आंवता जे दिन फळांणां पड़ै तो कांई इचरज।
खैर... म्हैं म्हारली बात बतावै हो थांनै। काल रात री ई बात है। दसेक बज्या हुयसी। म्हैं नींद रै बारणै बड़ै-निसरै हो।
'नींद आयगी कांई ?` जोड़ायत ही।
'आं...।` म्हैं नींद रै दुराजै सूं बारै ई ऊभौ हुयग्यो।
'आपणै न्यारो बारणो तो काढल्यो।`
ल्यो करल्यो बात ! न्यारा हुयग्या इण मांय ई कोई सक रैयग्यो ना ? आपरी पोवो अर आपरी खावो। बारणै सूं कांई हंकरावै ही ! पण लुगाई पीदै कुण ?
'घर सीर अर बटोड़ा न्यारा... धिकै कांई ? न्यारा घरां रा तो न्यारा ई बारणा हुवै। `
झूठ हुवै भलां ई पण जोर सूं बोलिजै तो साच सूं बत्तो असर करै। सेवट म्हे आज आपरो न्यारो बारणो काढ ई लियो। इब थारै सूं कांई लुकोवणो है। दिनुगै सूं जी ब्होत उदास है ... भांत भांत री घड़ामंडी चालै अर मांय घिरळमिरळ सी हुय रैयी है। कांई हुयसी ? किंयां हुयसी ? घरां अमूझणी सी आवै। अर बारै ? बारै संको।
दिनुगै दिनुगै ई हरलाल ताऊ आयग्या। फौजी मिनख। हांसै जद खुल`र हांसै। म्हारै साथै तो आछी पटै। आंवतां ई कारो मचा दियो, 'अरै भई ! न्यारो हुयो जको तो आछो... पण कोई न्यांगळ-न्यूंगळ ? सीरो ना सई लापसी ई बणा लेवो।`
घरआळी चाय बणा`र ले आयी। म्हे बैठग्या। म्हैं ताऊ नै भीतरली बात बतादी। ताऊ ठठा`र हांस्या। ' बावळो हुयग्यो रैय मास्टर ! टाबरां नै पढावै न्यारो है। अरै बावळा, न्यारो हुंवणो कांई गाळ है ? थूं तो विकास री बातां कर्या करै। न्यारो हुंवणो तो विकास रो पांवडो है। समाज रो विकास ! समाज बणै परवारां सूं। जठै मिनख फगत जामै ई कोनी, मिनख नै घड़िजै बी है। हम्बै.... साची कैवूं ! ठाडा परवारां मांय हरेक जणै माथै पूरी ख्यांत कोनी करीजै। कुण टाबर पढाई मांय हुंस्यार है, किण मांय किस्यो`क लक्खण है, इण री कूंत रळगडै मांय कोनी हुय सकै। अर ना ई बिस्या मौका ई देयिजै, जिस्या टाबर नै दरकार हुवै।` कीं थम`र ताऊ ओजूं कैवण लाग्या, 'मानां कै अेकल परवारां रा आपरा खोट हुवै है पण आज भाजम भाज रो बखत है जठै दिमाग रा पीसा बंटै। बावळा आपणै परवारां मांय ठाह नीं कितणां विग्यानिक जाम्या बैठ्या है। जे बां माथै सावळ ध्यान देयिजै तो आपां कांई औरां सूं लारै रैयस्यां ? अर आ ई क्यूं ! जद समाज रै विकास री बात करां तो थूं ई बता कै जद मिनख जंगळी हो अर अेक टोळ मांय भेळो रैवणो सरू कर्यो हो तो बठै सूं धकै बधण मांय ओ न्यारपणो काम कोनी आयो ? जे ओ न्यारपणो नीं हुंवतो तो आपणै कनै अळगा-अळगा लाजमा किंयां हुंवता। सिंधु अर नील रै लाजमै री बात तो छोड पण आज रै भारत री कूंत करणै सारू पिच्छम रै लाजमै रो नांव कठै हुंवतो ? ओ तो जुगां जुगां सूं ई चालतो आवै है गूंगा ! इण मांय जी दोरौ करण री कांई बात है ? लोग जे न्यारा ई नीं हुंवता तो गाम बारैकर बाड़ ई हुंवती नीं। इंयां घरां घरां भींत ऊभी करणै री कांई जुरत ही ! पण जुरत ही अर जुरत है। लगोलग है। क्यूंकै आपां नै आगै बधणो है, आगै चालणो है। पूठो नीं जावणो। आगै रो नांव ई विकास है.... अर विकास रो नांव है न्यारो हुंवणो।`
म्हैं बाको पाड़्यां हरलाल ताऊ रै मूंडै कानी देखै हो। ताऊ अेकर म्हारै चेरै कानी ख्यांत्यो अर भळै बोल्या, 'जिंयां जिंयां मिनख बधै, बिंयां बिंयां सेका ई बधता जावै। पछै दो ई आंटा साम्ही रैवै... का तो न्यारा हुवो अर का पछै घरां बधतै जण मांय कट-बढ`र मर जावो। थूं कांई मानै ? न्यारो हुंवणो चाइजै का कट-बढ`र मर जावणो ?`
म्हारै मूंडै सूं उतावळी सी निसरग्यो, ' न्यारो !`
ताऊ तो गया परा पण ताऊआळी बात हाल ई म्हारै जची कोनी। थारै जचगी कांई ?
सीर
सीर
बखत फुरै तो मिनख री सोच ई फुरै। अर सोच फुर्यां सो कीं फुरै। छेकड़ समाज री बुणगट है तो मिनख रै तांण ई। पण कदे- कदे ओ बदळाव कीं कीं अजोगतो-सो हुय जावै। अेक बखत हो जद समाज री मूळ धुरी, जको परवार नै मानिजै, सीर रो खास महत्त हो। अेक अेक परवार मांय सौ सूं ई बत्ता लोग अेक साथै रैंवता हा, पण मजाक है ओ अेकठपणो खिंड जावै ! हां... आ हुय सकै है कै इण अेकठपणै का सीर नै बचाणै रै चक्कर मांय परवार री आगळ आगै लारै सरकीजती रैंवती। पण फेर ई सीर जींवतो रैंवतो। असल मांय कांई है कै उण बखत लोगां रो ओ सीर फगत बारै रो सीर ई नीं हो, सीर रो ओ भाव बां रै भीतर ई जींवतो-जागतो रैंवतो हो। पण आज तीन तीन च्यार च्यार पीढीयां रै लोगां रै अेक चौभींतै रै भीतर अेक गाम दांई रैवण री सोचतां ई धड़धड़ी सी आवै। जद कै उण बखत लोग रैय लेंवता हा....अर रैंवता ई कांई ठाठ सूं रैंवता हा सा ! कदेई कोई राड़ कोनी। कठैई कोई बाड़ कोनी। इब तो सा.. बखत कांई फुर्यो पासा ई फुरग्या। सीर री दुसमी भींत घरां बिचाळै कांई लोगां रै मनां बिचाळै हुयगी। जकां रै भीतर-बारै सीर हुंवतो हो अबार बां रै भीतर-बारै सीर री जिग्यां भींत हुवै। जका कदेई सीर नै महतावू मानता हा अबार भींत नै खास मानै।
आ सगळी गांगरत तो ही घर री। सीर फगत घर मांय ई नीं खेती-पाती मांय बी हुंवतो हो अर काम-धंधै मांय ई। पण कांई है कै घर-सीर अर बारै रै सीर री तासीर मांय रात दिन रो फरक हुवै। स्यात इण खातर ई जठै आज इण नूंवै जमानै मांय घर सीर रा सुपनां ई नीं आवै बठै ई बारलै सीर री आंगळियां घी मांय है। हां इतणो लाजमी है कै घर बारलै इण सीर रो नूंवो नांव 'गठबंधन` हुयग्यो है। जूनै बखत रो ओ सीर मरतो-पड़तो छेकड़ आपरी ठौड़ ऊभौ तो रैय ई गयो। नांव रो कांई बखत फुर्यां तो सो कीं फुर जावै ! पण घर बारलै इण सीर मतलब गठबंधन रो टिकाव सीर करणियां री परकीरती अर सुभाव माथै टिक्योड़ो हुवै। नींतर उतावळी ई घर सीर अर बटोड़ा न्यारा हुंवता हुंवता छेकड़ खाता पाटतां जेज कोनी लागै।
बारलै सीर मांय खास बात आ हुवै है कै सीरवाळी जे अेकसा हुवै तो ई फोड़ो अर जे भोळा स्याणां हुवै तो जाबक ई सेको। क्यूंकै दोनूं सीरवाळी जे भोळा हुवै तो ई सीर धिक जावै लाजमी कोनी। घोचांआळा ई तो आप री बांण भुगतावै है। कोई सावळ दिन तोड़ लेवै, आ कद सुहावै आं नै। अर भोळा तो भोळा ई हुवै। ऊंदी खांनै बैठगी तो बैठगी। पछै सीर रो कांई माजणो ! सीरवाळियां मांय जे अेक जणो भोळो अर दूजो चंट हुवै तो ई नाको लाग जावै पकायी कोनी। चंट सीरवाळी नै भोळो थ्या जावै तो और कांई चाइजै ? इस्यै मांय सीर हुंवतो रैवो भलां ई लीरमलीर ! अर दोनूं पासै रा सीरवाळी ई जे चंट हुवै तो सीर चालण रो खानो ई कोनी। पत्थर सूं पत्थर भिड़ै जद तो आग ई पाटै। दो सीरवाळी अर दोनूं ई अेक दूजै री आंख्यां संू काजळ काढण री कोसिस मांय लाग्या रैवै तो सीर नै कठै जिग्यां ?
पण फेर ई सा ! आ दुनिया है। अर दुनिया मांय सो कीं हुय सकै। आंट अड़ै पण आंटा ई काढिजै। सीर री गुळजट पार नीं पड़ी तो लोगां नांव फोर न्हाख्यो। सीर इब गठबंधन हुंवतां ई परवार अर गाम नै छेक`र देस अर आखी दुनियां तांई पसरण री कोसिस मांय है। आजकलै कुणसी ई तारीख रो अखबार चक`र देख लेवो भलां ई। फलाणी टूथपेस्ट री कंपनी फलाणी कंपनी नै आपरा से`र बेच`र बीं मांय रळगी। फलाणी मोबाइल कंपनी धिकड़ी मोबाइल कंपनी साथै रळ`र आपरो नूंवो नांव धर लियो।
घर बारलै सीर मतलब गठबंधन रो ओ पसराव कंपनियां अर बौपार आद मांय ई हुयो हुवै, आ बात कोनी ! आजकलै तो राज ई गठबंधन रो है। इण राज्य री सरकार गठबंधन री। उण राज्य री सरकार गठबंधन री। और तो और सेंटर री सरकार ई गठबंधन री ! जाणै आ पुखता हुयगी कै जे सरकार बणसी तो गठबंधन री मतलब सीर री ई बणसी नींतर बणै ई कोनी।
कितणै इचरज री बात है कै जकै मिनख सईकां री पिछांण सीर-संस्कीरती नै हळवां हळवां बिसार दीवी ही, गमा न्हाखी ही उण नै ई अचाणचक इब इंयां छाती रै चेपली ? मिनख ई कितणो खेलो करै ! अेक बखत हो जद घर-परवार सीर मांय हुंवता पण राज-सरकार अेकल अर न्यारी-निरवाळी। खुदमुख्त्यार। आज जद सरकार सीर (गठबंधन) री हुवै पण घर परवार अेकला-न्यारा अर मां मर्योड़ी गधियै-सा। जद मिनख रै संस्कार मांय सीर रळ्योड़ो हो तद सरकार रळ्योड़ी कोनी हुंवती। इब जद सरकार रळगड हुवै तो घरां सीर कोनी। करै तो कोई कांई करै ? बूढो-ठेरो कोई कैय बैठै का सीर-सांझै रो जिकर ई कर बैठै तो लेणै रा देणां पड़ज्यै। 'मायतां...सीर री तो होळी हुया करै...... जकी नै फूंक्यां ई सरै।` कर लेवो बात ! बिच्यारो बूढियो टुकर-टुकर भलां ई देखबो करो। जीभ ताळवै रै चिप जावै।
बखत फुरै तो मिनख री सोच ई फुरै। अर सोच फुर्यां सो कीं फुरै। छेकड़ समाज री बुणगट है तो मिनख रै तांण ई। पण कदे- कदे ओ बदळाव कीं कीं अजोगतो-सो हुय जावै। अेक बखत हो जद समाज री मूळ धुरी, जको परवार नै मानिजै, सीर रो खास महत्त हो। अेक अेक परवार मांय सौ सूं ई बत्ता लोग अेक साथै रैंवता हा, पण मजाक है ओ अेकठपणो खिंड जावै ! हां... आ हुय सकै है कै इण अेकठपणै का सीर नै बचाणै रै चक्कर मांय परवार री आगळ आगै लारै सरकीजती रैंवती। पण फेर ई सीर जींवतो रैंवतो। असल मांय कांई है कै उण बखत लोगां रो ओ सीर फगत बारै रो सीर ई नीं हो, सीर रो ओ भाव बां रै भीतर ई जींवतो-जागतो रैंवतो हो। पण आज तीन तीन च्यार च्यार पीढीयां रै लोगां रै अेक चौभींतै रै भीतर अेक गाम दांई रैवण री सोचतां ई धड़धड़ी सी आवै। जद कै उण बखत लोग रैय लेंवता हा....अर रैंवता ई कांई ठाठ सूं रैंवता हा सा ! कदेई कोई राड़ कोनी। कठैई कोई बाड़ कोनी। इब तो सा.. बखत कांई फुर्यो पासा ई फुरग्या। सीर री दुसमी भींत घरां बिचाळै कांई लोगां रै मनां बिचाळै हुयगी। जकां रै भीतर-बारै सीर हुंवतो हो अबार बां रै भीतर-बारै सीर री जिग्यां भींत हुवै। जका कदेई सीर नै महतावू मानता हा अबार भींत नै खास मानै।
आ सगळी गांगरत तो ही घर री। सीर फगत घर मांय ई नीं खेती-पाती मांय बी हुंवतो हो अर काम-धंधै मांय ई। पण कांई है कै घर-सीर अर बारै रै सीर री तासीर मांय रात दिन रो फरक हुवै। स्यात इण खातर ई जठै आज इण नूंवै जमानै मांय घर सीर रा सुपनां ई नीं आवै बठै ई बारलै सीर री आंगळियां घी मांय है। हां इतणो लाजमी है कै घर बारलै इण सीर रो नूंवो नांव 'गठबंधन` हुयग्यो है। जूनै बखत रो ओ सीर मरतो-पड़तो छेकड़ आपरी ठौड़ ऊभौ तो रैय ई गयो। नांव रो कांई बखत फुर्यां तो सो कीं फुर जावै ! पण घर बारलै इण सीर मतलब गठबंधन रो टिकाव सीर करणियां री परकीरती अर सुभाव माथै टिक्योड़ो हुवै। नींतर उतावळी ई घर सीर अर बटोड़ा न्यारा हुंवता हुंवता छेकड़ खाता पाटतां जेज कोनी लागै।
बारलै सीर मांय खास बात आ हुवै है कै सीरवाळी जे अेकसा हुवै तो ई फोड़ो अर जे भोळा स्याणां हुवै तो जाबक ई सेको। क्यूंकै दोनूं सीरवाळी जे भोळा हुवै तो ई सीर धिक जावै लाजमी कोनी। घोचांआळा ई तो आप री बांण भुगतावै है। कोई सावळ दिन तोड़ लेवै, आ कद सुहावै आं नै। अर भोळा तो भोळा ई हुवै। ऊंदी खांनै बैठगी तो बैठगी। पछै सीर रो कांई माजणो ! सीरवाळियां मांय जे अेक जणो भोळो अर दूजो चंट हुवै तो ई नाको लाग जावै पकायी कोनी। चंट सीरवाळी नै भोळो थ्या जावै तो और कांई चाइजै ? इस्यै मांय सीर हुंवतो रैवो भलां ई लीरमलीर ! अर दोनूं पासै रा सीरवाळी ई जे चंट हुवै तो सीर चालण रो खानो ई कोनी। पत्थर सूं पत्थर भिड़ै जद तो आग ई पाटै। दो सीरवाळी अर दोनूं ई अेक दूजै री आंख्यां संू काजळ काढण री कोसिस मांय लाग्या रैवै तो सीर नै कठै जिग्यां ?
पण फेर ई सा ! आ दुनिया है। अर दुनिया मांय सो कीं हुय सकै। आंट अड़ै पण आंटा ई काढिजै। सीर री गुळजट पार नीं पड़ी तो लोगां नांव फोर न्हाख्यो। सीर इब गठबंधन हुंवतां ई परवार अर गाम नै छेक`र देस अर आखी दुनियां तांई पसरण री कोसिस मांय है। आजकलै कुणसी ई तारीख रो अखबार चक`र देख लेवो भलां ई। फलाणी टूथपेस्ट री कंपनी फलाणी कंपनी नै आपरा से`र बेच`र बीं मांय रळगी। फलाणी मोबाइल कंपनी धिकड़ी मोबाइल कंपनी साथै रळ`र आपरो नूंवो नांव धर लियो।
घर बारलै सीर मतलब गठबंधन रो ओ पसराव कंपनियां अर बौपार आद मांय ई हुयो हुवै, आ बात कोनी ! आजकलै तो राज ई गठबंधन रो है। इण राज्य री सरकार गठबंधन री। उण राज्य री सरकार गठबंधन री। और तो और सेंटर री सरकार ई गठबंधन री ! जाणै आ पुखता हुयगी कै जे सरकार बणसी तो गठबंधन री मतलब सीर री ई बणसी नींतर बणै ई कोनी।
कितणै इचरज री बात है कै जकै मिनख सईकां री पिछांण सीर-संस्कीरती नै हळवां हळवां बिसार दीवी ही, गमा न्हाखी ही उण नै ई अचाणचक इब इंयां छाती रै चेपली ? मिनख ई कितणो खेलो करै ! अेक बखत हो जद घर-परवार सीर मांय हुंवता पण राज-सरकार अेकल अर न्यारी-निरवाळी। खुदमुख्त्यार। आज जद सरकार सीर (गठबंधन) री हुवै पण घर परवार अेकला-न्यारा अर मां मर्योड़ी गधियै-सा। जद मिनख रै संस्कार मांय सीर रळ्योड़ो हो तद सरकार रळ्योड़ी कोनी हुंवती। इब जद सरकार रळगड हुवै तो घरां सीर कोनी। करै तो कोई कांई करै ? बूढो-ठेरो कोई कैय बैठै का सीर-सांझै रो जिकर ई कर बैठै तो लेणै रा देणां पड़ज्यै। 'मायतां...सीर री तो होळी हुया करै...... जकी नै फूंक्यां ई सरै।` कर लेवो बात ! बिच्यारो बूढियो टुकर-टुकर भलां ई देखबो करो। जीभ ताळवै रै चिप जावै।
Wednesday, March 24, 2010
खाज अर राज
खाज अर राज
खाज खाज ई हुवै अर राज राज ! पण फेर ई दोनूंवां री परकीरती, ढंगढाळै अर रीत-नीत मांय इतणो मेळ है कै लागै स्यात आं री चोभ मांय किण ई भांत री दुभांत कोनी। अेक ई पाणी सूं सींचिजै दोनूं।
मानां कै राज मांय किण ई हद तांई गुमेज बापर आवै पण इण सूं अळगो ओ बी अेक साच है कै राज मांय जको मजो हुवै उण नै किण ई सबदां री सींव मांय कोनी बांध्यो जा सकै। गूंगै रो गुड़ हुवै ओ मजो ! अैन खाज रै मजै दांई ! खाज मांय मिनख जिंयां जिंयां आपरै डील नै कुचरतो जावै ओ मजो और ई बधतो जावै। खुरड़तां-खुरड़तां चामड़ खुरड़ीजै भलां ई पण खाज रो मजो खतम कोनी हुवै। केई-केई तो लाई हाथां नुंवां सूं ई कोनी सारै, छुरियो का दांती सूं बी लाग जावै।
बियां आ तो थे पकायत ई मानता हुयसी कै जे किण चीज मांय खास रस का मजो नीं हुवै तो बा घणै बखत तांई चायिजती कोनी रैय सकै। मिनख रो ओ सुभाव हुवै है कै बो किण ई अेक थिति, किण ई अेक मिनख का किण ई अेक चीज सूं उतावळी ई थक-अक जावै। हां.. जे लोक-लिहाज सूं का ठड्डो कर`र कीं धिकावणो ई चावै, तो ई दो-च्यार पांवडा धकै बध`र पग फ्या देवै। पण खाज अर राज सारू आ बात लागू कोनी हुवै। राज रो चस्को अेकर लाग्यो अर लाग्यो। पछै पाछ कोनी देवै। बियां तो आपणै अठै साठ साल री उमर पछै सरकार नौकरी सूं रिटायर ई कर देवै पण राज मांय रैवण री कोई उमर तै कोनी। 'साठी बुध न्हाठी` हुवै तो हुवो भलां ई। नाड़ हालण लागै तो लागो भलां ई। सूझणो-बूझणो नीं हुवै तो नीं सई। राज कोनी छोडिजै। हुंवण नै तो इण देस मांय 'लोक तन्त्र` है। लोक रो तंत्र है तो लोक नै बांधण रा आंटा ई घणा है। 'आरक्षण` री लाव सूं तकड़ी जेवड़ी और कांई हुय सकै ही! अर इंयां सगळां सारू राज रो मजो 'संवैधानिक` हक हुयग्यो। पण हक हुयां सूं कांई हुवै ! मजा तो लेवणिया ई लेयसी। जका अेकर राज रै चौभींतै मांय बड़ग्या, पूठा जावण रो बै तो नांव लेवै आथ नीं। लागू करता रैवै आरक्षण मोकळो। थांनै-म्हनै कांई ठाह ! ओ ई तो बां रो आंटो है। सांप ई मर जावै अर लाठी ई नीं टूटै। कांई हुयो जे आरक्षण रै तांण किण ई दूजै नै राज रै इण चौभींतै मांय बाड़ लियो। असल मांय बां रै मगरां माथै हाथ तो आं रो ई है। नींतर बां नै कांई ठाह राज किण नै कैवै। बांदर रै हाथ मांय दे देवो नारेळ ! दड़ी बणाय`र रूड़ांवतो भलां ई रैवै। मजाक है फोड़`र खा लेवै ! बीं लाई नै कांई ठाह फोड़`र खावण रो मजो ? नारेळ तो फोड़णिया ई फोड़सी। मजा तो लेवणिया ई लेयसी। राज तो करणिया ई करसी। राज रो कांई ! राज तो बेटा, पोता, रिस्तेदारां अर अठै तांई कै आपरै कारू-कुरबां तकात रै मिस ई हुय जावै। पण राज हुवै आं रै कनै ई है।
कांई कैयो... सरम ? सरम किण री सा ! अर संको किण बात रो ? आ बात तो थे-म्हे ई सोच सकां हां जकां नै नां तो राज रै मजै रो ठाह अर नां खाज रै ! खाज करतां करतां तो मिनख इतणो मगन हुय जावै है जाणै आखी धरती माथै बीं सूं दूजो और कोई नीं है। गळी बगतां, दफतर मांय काम करतां, रिस्तेदारी मांय, घर मांय, आंगणै-बारणै मांय, छोरी छापरी अर टाबरां तकात रै साम्ही ई खाज करतो मिनख इस्यो रम जावै है कै हाथां-पगां री तो छोडो, कदे कदे तो नीं बतावणजोग जिग्यां ई कुचरण लागै तो कुचरतो ई जावै। कुचरतो कुचरतो जाणै किण ई दूजै लोक मांय जा पूगै। साम्ही कुण बैठ्यो है कुण नीं, दर ई होस नीं रैवै।
असल मांय खाज रो मजो ई इस्यो हुवै, इण मांय बिच्यारै मिनख रो कांई खोट ! खोट है कुदरत रो। जकी किण किण ई चीज नै इतणी रसाळ बणा देवै है कै छोडण रो जी ई कोनी करै। खाज करतो-खुरड़तो मिनख भलां ई लोही-झार हुय जावै। राज करतो-भोगतो मिनख, भैंस रा गाय तळै अर गाय रा भैंस तळै करतां, धोळां नै काळा करतां अर काळां नै धोळा करतां-करांवतां छेकड़ धोळां मांय धूड़ गेर लेवै पण राज अर खाज रो मजो.....? ओ हो...हो....छोड देवो थे बात ! इस्यै मांय किंयां छुटै राज अर किंयां छुटै खाज ! आपां तो आ ई कैय सकां कै अै दोनूं भागी रै ई हाथ आवै।
खाज खाज ई हुवै अर राज राज ! पण फेर ई दोनूंवां री परकीरती, ढंगढाळै अर रीत-नीत मांय इतणो मेळ है कै लागै स्यात आं री चोभ मांय किण ई भांत री दुभांत कोनी। अेक ई पाणी सूं सींचिजै दोनूं।
मानां कै राज मांय किण ई हद तांई गुमेज बापर आवै पण इण सूं अळगो ओ बी अेक साच है कै राज मांय जको मजो हुवै उण नै किण ई सबदां री सींव मांय कोनी बांध्यो जा सकै। गूंगै रो गुड़ हुवै ओ मजो ! अैन खाज रै मजै दांई ! खाज मांय मिनख जिंयां जिंयां आपरै डील नै कुचरतो जावै ओ मजो और ई बधतो जावै। खुरड़तां-खुरड़तां चामड़ खुरड़ीजै भलां ई पण खाज रो मजो खतम कोनी हुवै। केई-केई तो लाई हाथां नुंवां सूं ई कोनी सारै, छुरियो का दांती सूं बी लाग जावै।
बियां आ तो थे पकायत ई मानता हुयसी कै जे किण चीज मांय खास रस का मजो नीं हुवै तो बा घणै बखत तांई चायिजती कोनी रैय सकै। मिनख रो ओ सुभाव हुवै है कै बो किण ई अेक थिति, किण ई अेक मिनख का किण ई अेक चीज सूं उतावळी ई थक-अक जावै। हां.. जे लोक-लिहाज सूं का ठड्डो कर`र कीं धिकावणो ई चावै, तो ई दो-च्यार पांवडा धकै बध`र पग फ्या देवै। पण खाज अर राज सारू आ बात लागू कोनी हुवै। राज रो चस्को अेकर लाग्यो अर लाग्यो। पछै पाछ कोनी देवै। बियां तो आपणै अठै साठ साल री उमर पछै सरकार नौकरी सूं रिटायर ई कर देवै पण राज मांय रैवण री कोई उमर तै कोनी। 'साठी बुध न्हाठी` हुवै तो हुवो भलां ई। नाड़ हालण लागै तो लागो भलां ई। सूझणो-बूझणो नीं हुवै तो नीं सई। राज कोनी छोडिजै। हुंवण नै तो इण देस मांय 'लोक तन्त्र` है। लोक रो तंत्र है तो लोक नै बांधण रा आंटा ई घणा है। 'आरक्षण` री लाव सूं तकड़ी जेवड़ी और कांई हुय सकै ही! अर इंयां सगळां सारू राज रो मजो 'संवैधानिक` हक हुयग्यो। पण हक हुयां सूं कांई हुवै ! मजा तो लेवणिया ई लेयसी। जका अेकर राज रै चौभींतै मांय बड़ग्या, पूठा जावण रो बै तो नांव लेवै आथ नीं। लागू करता रैवै आरक्षण मोकळो। थांनै-म्हनै कांई ठाह ! ओ ई तो बां रो आंटो है। सांप ई मर जावै अर लाठी ई नीं टूटै। कांई हुयो जे आरक्षण रै तांण किण ई दूजै नै राज रै इण चौभींतै मांय बाड़ लियो। असल मांय बां रै मगरां माथै हाथ तो आं रो ई है। नींतर बां नै कांई ठाह राज किण नै कैवै। बांदर रै हाथ मांय दे देवो नारेळ ! दड़ी बणाय`र रूड़ांवतो भलां ई रैवै। मजाक है फोड़`र खा लेवै ! बीं लाई नै कांई ठाह फोड़`र खावण रो मजो ? नारेळ तो फोड़णिया ई फोड़सी। मजा तो लेवणिया ई लेयसी। राज तो करणिया ई करसी। राज रो कांई ! राज तो बेटा, पोता, रिस्तेदारां अर अठै तांई कै आपरै कारू-कुरबां तकात रै मिस ई हुय जावै। पण राज हुवै आं रै कनै ई है।
कांई कैयो... सरम ? सरम किण री सा ! अर संको किण बात रो ? आ बात तो थे-म्हे ई सोच सकां हां जकां नै नां तो राज रै मजै रो ठाह अर नां खाज रै ! खाज करतां करतां तो मिनख इतणो मगन हुय जावै है जाणै आखी धरती माथै बीं सूं दूजो और कोई नीं है। गळी बगतां, दफतर मांय काम करतां, रिस्तेदारी मांय, घर मांय, आंगणै-बारणै मांय, छोरी छापरी अर टाबरां तकात रै साम्ही ई खाज करतो मिनख इस्यो रम जावै है कै हाथां-पगां री तो छोडो, कदे कदे तो नीं बतावणजोग जिग्यां ई कुचरण लागै तो कुचरतो ई जावै। कुचरतो कुचरतो जाणै किण ई दूजै लोक मांय जा पूगै। साम्ही कुण बैठ्यो है कुण नीं, दर ई होस नीं रैवै।
असल मांय खाज रो मजो ई इस्यो हुवै, इण मांय बिच्यारै मिनख रो कांई खोट ! खोट है कुदरत रो। जकी किण किण ई चीज नै इतणी रसाळ बणा देवै है कै छोडण रो जी ई कोनी करै। खाज करतो-खुरड़तो मिनख भलां ई लोही-झार हुय जावै। राज करतो-भोगतो मिनख, भैंस रा गाय तळै अर गाय रा भैंस तळै करतां, धोळां नै काळा करतां अर काळां नै धोळा करतां-करांवतां छेकड़ धोळां मांय धूड़ गेर लेवै पण राज अर खाज रो मजो.....? ओ हो...हो....छोड देवो थे बात ! इस्यै मांय किंयां छुटै राज अर किंयां छुटै खाज ! आपां तो आ ई कैय सकां कै अै दोनूं भागी रै ई हाथ आवै।
अथ हांडी कथा
अथ हांडी कथा
पेट री आग सैंग सूं भूंडी हुवै। आंगळियां माथै गिणिजणजोग देसां नै टाळ देवां तो सैंग रा सैंग देस इण आग सूं लड़ै ! आपणी तो संस्कीरती ई इण ढाळै री ही। धरती निपजती उण साल सगळो नाज कोठ्यारां मांय जा लुकतो अर इंयां काळ-दुकाळ सोरा टिप जांवता। हाल बखत कीं बदळग्यो पण संस्कार कांई सोरा-सा बदळिजै ? आज ई पढेसरी टाबर नौकरी लागै का दूजै किण ई हीलै, बूढियां रै मंूडै सूं मतै ई निसर जावै, 'चलो रैय...हांडीआळो बार तो मूंदिज्यो...!
हांडी मिनख री 'प्राथमिक` जुरत हुवै। हांडीआळो बार मूंदिज्यो अर मिनख धूंसिज्यो। जिंयां किरकेट मांय 'बैट्समैन` सौ रै आंकड़ै नै पार करतां ई धू..आ..धू लाग जावै।
हांडी रा केई रूप हुवै। अळगी अळगी जिग्यां उण रा नांव ई अळगा अळगा हुवै पण मूल बो ई रैवै। ...गोळ पींदो...चौड़ा कानां। कानां माथै चेतै आयी.... अेक कैवत है नीं, हांडी रीसाणी हुय`र आपरा काना ई तो बाळसी। ब्होत अजीब बात है सा ! हांडी उकळ`र आपरा काना ई बाळ सकै.... और कीं नीं कर सकै ? मतलब कै सैंग सूं कमजोर हुवै हांडी ? चलो सा... कमजोर ई समझल्यो ! क्यूंकै पैली बात तो हांडी माटी री हुवै अर दूजी बा हुवै ई गरीब री है। गरीब मतलब छेकड़लो मिनख। छेकड़लो मतलब जमीन सूं जुड़ेड़ो। अबैं... सोचो थे। जमीन री तलास करता करता तो चोखा चोखा अर खांमखां ई आपरी जूण होम करग्या। फलाणो परधानमंतरी ? अरै सा ! बै तो जमीन सूं जुड़ेड़ा मिनख है। फलाणो साहितकार ? बां रो तो कैवणो ई कांई.... इण री जमीन रा जाया-जलम्या है। बां री भासा जमीन सूं उठ्योड़ी है... लोक सूं उठ्योड़ी। अेक अेक सबद सूं माटी री सौरम आवै जाणै। अर अै ? अै फलाणाराम जी है। कनाडा मांय ठाडो बौपार है आं रो। हाल तीजी पीढी चालै पण अजै तांई सालोसाल आंवता रैवै अठै। ब्होत हेत है आंनै अठै री माटी सूं... आपरी माटी सूं।
अबैं बोलो थे ! आ बा ई माटी है जकी सूं हांडी बणै। अबार ई कैय सको थे... कै हांडी कमजोर हुवै ?
खैर... कीं और पड़ताळ करां। हांडी रा केई रूप हुवै। न्यारा न्यारा रूप अर न्यारी न्यारी बरत्यूं। हांडी रै रूप मांय पाणी तो घलै ई घलै... दळियो-खीचड़ी बी रांधीजै। बिंयां कदे कदे पकवानां (गरीबां रा ई) रो ई नम्बर पड़ जावै। लापसी बणै तो हांडी मांय, ढोकळा बणै तो हांडी मांय अर... । खैर.. आगै सरकां ! दूजो रूप है कढावणी रो। दूध उकाळण सारू। दूध बिलोवणै सारू हांडी बिलोवणो हुय जावै। कीं और ठाडी हुय`र बा माट हुय जावै तो छोटी हुंवती हुंवती कुलड़ियो। कुल मिलाय`र बात आ है कै इण कूणै सूं उण कूंणै तांई हांडी ई हांडी दीसै। आखै घर मांय हांडी सूं अळगो कीं नीं हुवै जाणै। .....थारै जची कोनी स्यात ! खैर जाणद्यो, अेक बात बताओ ! मिंदर मांय चोभ री जिग्यां कुणसी हुवै सा ? गरभघर ई नीं...जठै देवळी थरपीजै ? तो मिंदर मांय सैंग सूं अबोट जिग्यां हुयी गरभघर ! अर घर मांय ? थे कैयस्यो रसोई। अर रसोई मांय सगळो काम-धाम हुवै हांडी रो। अबैं बताओ हांडी सूं बेसी कीमती और कांई हुय सकै..।
हां, आजकलै जमानो कीं फुरग्यो लागै। गरीब रै घरां बी माटी री जिग्यां 'स्टील` लेली। हांडी रसोई सूं अलोप हुय`र माची हेटै का बाड़ै मांय गोबर थापणआळी ठौड़ जा बैठी। कांई कर सकां सा ! आजकलै हरेक चीज उतावळी ई 'आऊट डेटेड` हुय जावै। गाभां री दुकान मांय जावां तो हजारूं डिजाइन रो गाभो हुवै भलां ई पण महीनो ई कोनी निसरै कै सैंग रो सैंग 'आऊटडेटेड` ! फलाणो फैसन 'आऊटडेटेड`। फलाणो खिलाड़ी आऊटडेटेड... फलाणी चीज आऊट...। बिच्यारी हांडी रो तो डौळ ई कांई ! अर फेर कद रोपण लागी ही पग... कांई आज री बात है ? दुनियां मांय सैंग सूं जूनी सभ्यता है सिंधु सभ्यता। सिंधु सभ्यता पूरी री पूरी माटी री सभ्यता ही। बठै काळीबंगा मांय जाय`र देखो दखां ! हांडी कांई इतणी ठाडी हुया करै ? आखै गाम नै जीमा देवो भलां ई।
लारलै पांच हजार साल सूं चालतो आवै हो हांडी रो ओ राज। आज तांई इण सूं बेसी लाम्बो राज किण रो ई नीं हुयो। पण इब ? इब तो जाणै सगळां नाक ई रगड़ लीवी। माटी री हांडी ? छी...छी...। 'बैकवर्ड` हो कांई ? वाह सा वाह ! हांडी बपरायां सूं बैकवर्ड हुयीजै। कुण कैवै आ बात... बै ई भण्या गुण्या नीं जका सिंधु सभ्यता री बात करता थकां गुमेज करै अर ...अर हांडी री बात करतां सरम आवै... बैकवर्ड मानीजै ?
इब कुण बतावै बां नै। अरै भला माणसो ! जे थांनै हांडी सूं इतणी ई चिब है तो हांडी री जिग्यां देगचो क्यूं लेय`र आवो (देगचो बी हांडी रै डौळ बरगो हुवै, कांई हुयो जे बो माटी रो कोनी हुवै) ? इस्यो भांडो ल्यावो दखां जकै रै पींदो ऊपर अर मूंडो हेटै हुवै। का फेर हांडी सूं इतणी ई घिरणा है थांनै तो जेठ मांय पाणी स्टील रै बरतन मांय घाल्या करो। जद तो.. 'मां अे ! सुभानआळै घरां सूं कोरी माट लेय`र आयी अेक`।
हांडी माटी री ई हुया करै, काठ री नीं। हांडी बिनां सरै कोनी अर नीं सरै माटी बिनां। घर घर माटी रा चूल्हा अर माटी री ई हांडी। हांडी सूं दूर नां हुवो। माटी सूं दूर हुय जास्यो... अर हळवां हळवां इतियास सूं ई ! अर जे अचाणचक ई किण ई सेंटरियै मंंतरी रै चित्त चढगी तो ओजूं घर घर माटी री हांडी हुय जासी। पछै ले लेईयो दखां छिंटा ?
पूर्ण ार्मा 'पूरण`
प्रा० स्वा० के० रामगढ़
त० नोहर, जिला- हनुमानगढ़
९८२८७६३९५३
पेट री आग सैंग सूं भूंडी हुवै। आंगळियां माथै गिणिजणजोग देसां नै टाळ देवां तो सैंग रा सैंग देस इण आग सूं लड़ै ! आपणी तो संस्कीरती ई इण ढाळै री ही। धरती निपजती उण साल सगळो नाज कोठ्यारां मांय जा लुकतो अर इंयां काळ-दुकाळ सोरा टिप जांवता। हाल बखत कीं बदळग्यो पण संस्कार कांई सोरा-सा बदळिजै ? आज ई पढेसरी टाबर नौकरी लागै का दूजै किण ई हीलै, बूढियां रै मंूडै सूं मतै ई निसर जावै, 'चलो रैय...हांडीआळो बार तो मूंदिज्यो...!
हांडी मिनख री 'प्राथमिक` जुरत हुवै। हांडीआळो बार मूंदिज्यो अर मिनख धूंसिज्यो। जिंयां किरकेट मांय 'बैट्समैन` सौ रै आंकड़ै नै पार करतां ई धू..आ..धू लाग जावै।
हांडी रा केई रूप हुवै। अळगी अळगी जिग्यां उण रा नांव ई अळगा अळगा हुवै पण मूल बो ई रैवै। ...गोळ पींदो...चौड़ा कानां। कानां माथै चेतै आयी.... अेक कैवत है नीं, हांडी रीसाणी हुय`र आपरा काना ई तो बाळसी। ब्होत अजीब बात है सा ! हांडी उकळ`र आपरा काना ई बाळ सकै.... और कीं नीं कर सकै ? मतलब कै सैंग सूं कमजोर हुवै हांडी ? चलो सा... कमजोर ई समझल्यो ! क्यूंकै पैली बात तो हांडी माटी री हुवै अर दूजी बा हुवै ई गरीब री है। गरीब मतलब छेकड़लो मिनख। छेकड़लो मतलब जमीन सूं जुड़ेड़ो। अबैं... सोचो थे। जमीन री तलास करता करता तो चोखा चोखा अर खांमखां ई आपरी जूण होम करग्या। फलाणो परधानमंतरी ? अरै सा ! बै तो जमीन सूं जुड़ेड़ा मिनख है। फलाणो साहितकार ? बां रो तो कैवणो ई कांई.... इण री जमीन रा जाया-जलम्या है। बां री भासा जमीन सूं उठ्योड़ी है... लोक सूं उठ्योड़ी। अेक अेक सबद सूं माटी री सौरम आवै जाणै। अर अै ? अै फलाणाराम जी है। कनाडा मांय ठाडो बौपार है आं रो। हाल तीजी पीढी चालै पण अजै तांई सालोसाल आंवता रैवै अठै। ब्होत हेत है आंनै अठै री माटी सूं... आपरी माटी सूं।
अबैं बोलो थे ! आ बा ई माटी है जकी सूं हांडी बणै। अबार ई कैय सको थे... कै हांडी कमजोर हुवै ?
खैर... कीं और पड़ताळ करां। हांडी रा केई रूप हुवै। न्यारा न्यारा रूप अर न्यारी न्यारी बरत्यूं। हांडी रै रूप मांय पाणी तो घलै ई घलै... दळियो-खीचड़ी बी रांधीजै। बिंयां कदे कदे पकवानां (गरीबां रा ई) रो ई नम्बर पड़ जावै। लापसी बणै तो हांडी मांय, ढोकळा बणै तो हांडी मांय अर... । खैर.. आगै सरकां ! दूजो रूप है कढावणी रो। दूध उकाळण सारू। दूध बिलोवणै सारू हांडी बिलोवणो हुय जावै। कीं और ठाडी हुय`र बा माट हुय जावै तो छोटी हुंवती हुंवती कुलड़ियो। कुल मिलाय`र बात आ है कै इण कूणै सूं उण कूंणै तांई हांडी ई हांडी दीसै। आखै घर मांय हांडी सूं अळगो कीं नीं हुवै जाणै। .....थारै जची कोनी स्यात ! खैर जाणद्यो, अेक बात बताओ ! मिंदर मांय चोभ री जिग्यां कुणसी हुवै सा ? गरभघर ई नीं...जठै देवळी थरपीजै ? तो मिंदर मांय सैंग सूं अबोट जिग्यां हुयी गरभघर ! अर घर मांय ? थे कैयस्यो रसोई। अर रसोई मांय सगळो काम-धाम हुवै हांडी रो। अबैं बताओ हांडी सूं बेसी कीमती और कांई हुय सकै..।
हां, आजकलै जमानो कीं फुरग्यो लागै। गरीब रै घरां बी माटी री जिग्यां 'स्टील` लेली। हांडी रसोई सूं अलोप हुय`र माची हेटै का बाड़ै मांय गोबर थापणआळी ठौड़ जा बैठी। कांई कर सकां सा ! आजकलै हरेक चीज उतावळी ई 'आऊट डेटेड` हुय जावै। गाभां री दुकान मांय जावां तो हजारूं डिजाइन रो गाभो हुवै भलां ई पण महीनो ई कोनी निसरै कै सैंग रो सैंग 'आऊटडेटेड` ! फलाणो फैसन 'आऊटडेटेड`। फलाणो खिलाड़ी आऊटडेटेड... फलाणी चीज आऊट...। बिच्यारी हांडी रो तो डौळ ई कांई ! अर फेर कद रोपण लागी ही पग... कांई आज री बात है ? दुनियां मांय सैंग सूं जूनी सभ्यता है सिंधु सभ्यता। सिंधु सभ्यता पूरी री पूरी माटी री सभ्यता ही। बठै काळीबंगा मांय जाय`र देखो दखां ! हांडी कांई इतणी ठाडी हुया करै ? आखै गाम नै जीमा देवो भलां ई।
लारलै पांच हजार साल सूं चालतो आवै हो हांडी रो ओ राज। आज तांई इण सूं बेसी लाम्बो राज किण रो ई नीं हुयो। पण इब ? इब तो जाणै सगळां नाक ई रगड़ लीवी। माटी री हांडी ? छी...छी...। 'बैकवर्ड` हो कांई ? वाह सा वाह ! हांडी बपरायां सूं बैकवर्ड हुयीजै। कुण कैवै आ बात... बै ई भण्या गुण्या नीं जका सिंधु सभ्यता री बात करता थकां गुमेज करै अर ...अर हांडी री बात करतां सरम आवै... बैकवर्ड मानीजै ?
इब कुण बतावै बां नै। अरै भला माणसो ! जे थांनै हांडी सूं इतणी ई चिब है तो हांडी री जिग्यां देगचो क्यूं लेय`र आवो (देगचो बी हांडी रै डौळ बरगो हुवै, कांई हुयो जे बो माटी रो कोनी हुवै) ? इस्यो भांडो ल्यावो दखां जकै रै पींदो ऊपर अर मूंडो हेटै हुवै। का फेर हांडी सूं इतणी ई घिरणा है थांनै तो जेठ मांय पाणी स्टील रै बरतन मांय घाल्या करो। जद तो.. 'मां अे ! सुभानआळै घरां सूं कोरी माट लेय`र आयी अेक`।
हांडी माटी री ई हुया करै, काठ री नीं। हांडी बिनां सरै कोनी अर नीं सरै माटी बिनां। घर घर माटी रा चूल्हा अर माटी री ई हांडी। हांडी सूं दूर नां हुवो। माटी सूं दूर हुय जास्यो... अर हळवां हळवां इतियास सूं ई ! अर जे अचाणचक ई किण ई सेंटरियै मंंतरी रै चित्त चढगी तो ओजूं घर घर माटी री हांडी हुय जासी। पछै ले लेईयो दखां छिंटा ?
पूर्ण ार्मा 'पूरण`
प्रा० स्वा० के० रामगढ़
त० नोहर, जिला- हनुमानगढ़
९८२८७६३९५३
रोटी गोळ क्यूं हुवै
रोटी गोळ क्यूं हुवै ?
आपणै साम्ही सुवाल है कै रोटी गोळ ई क्यूं हुवै ? बियां तो कांई है कै उमावड़ां सूं ई धिका देवो भलां ई पण विग्यान रो जुग है अर किण ई समस्या नै समझणै रो ढंगढाळो जे अविग्यानिक हुवै तो आछो कोनी लागै। रोटी गोळ क्यूं हुवै है, सुवाल री पड़ताळ ई विग्यानिक नीत रीत सूं हुवणी चाइजै। इण ढाळै सोचां तो आपां नै अेतिहासिक, आर्थिक अर मनोविग्यानिक जड़ां री पड़ताळ सोधणी पड़सी।
अेतिहासिक कारण : किण ई देस रै लिखतु इतियास सारू पैलीपोत अेक भासा री दरकार हुवै। आज तांई इसी कोई भासा कोनी जकै मांय लिख्योड़ो इतियास का साहित री उमर आंगळियां माथै नीं गिणिज सकै। हां...लोक साहित री उमर री कूंत करणी मुस्कल है। क्यूंकै जद लोक जाम्यो हुयसी, अैन उण रै साथै साथै ई का अेक पांवडो लारै लोक साहित जाम्यो हुयसी, चायै बो गीत-संगीत हुवै चायै वात-कथा। ओ सो कीं जद लिखिजतो कोनी हो। बातां रा गोट गुड़ता अर आगली पीढी मांय जा रूढ़ता। इंयां जबानी साहित अर कीं पछै लिखतु साहित रै थोगै ई बात करां तो जठै जठै आं लोक कथावां मांय रोटी रो जिकर आयो है, बठै बठै रोटी रो डोळ, गोळ ई थरपीजतो रैयो है।
अेक लोक कथा रै ओलावै बातड़ी कीं और साफ कर लेवां दखां - बा बात तो थारी सुण्योड़ी ई हुयसी..? दो मिनकी ही अर अेक बांदरियो। दोनूं मिनकियां नै अेक रोटी लाधी। पांती करण लागी तो लड़ पड़ी। इण बिचाळै इण कथा मांय अेक बांदर आवै। बांदर खांतिलौ। रोटी रा दो टुकड़ा कर्या अर ताकड़ी मांय धर दिया। पण अेक कानी रो पालड़ो झुकग्यो। झुकतै पालड़ै कांनी सूं टुकड़ो तोड़्यो अर खाग्यो। पछै ओजूं तोली पण अबकाळै दूजी ठौड़ पालड़ो झुकग्यो। घणी बातां मांय कांई है, इंयां करतां करतां पूरी रोटी ई बांदरियो चेपग्यो।
इण कथा मांय मिनकियां नै लड़ाईखोरी अर बांदर नै खांतिलौ बताय`र नीत रीत री बातां करीजगी हुयसी भलां ई... पण असल मांय सोध रो विसै ओ है कै रोटी दो बरोबर हिस्सां मांय करीजगी कोनी का करी कोनी ? सीधी सी बात है, बांदर बिच्यारो कर ई कांई सकै हो। रोटी रो डौळ ई इस्यो हो कै बा दो बरोबर हिस्सा मांय कोनी हुय सकी। हाथां घड़्योड़ी रोटी कितणी`क गोळ हुय सकै ही ! आ ई रोटी जे च्यार कूंटआळी हुंवती तो बिच्यारै बांदर रै मूंडै काळख क्यूं मसळीजती ? आ ई हुय सकै ही कै स्यात मिनकी ई आपसरी मांय नीं लड़ती, क्यूंकै रोटी जे चौकूंटी हुंवती तो बिचाळै सूं दोलड़ी कर`र च्यारूं कूंट मिलाई अर दो बरोबर हिस्सा त्यार! पछै लड़ाई किण बात री ? लड़ाई नीं हुंवती तो आ लोककथा ई कोनी हुंवती अर...अर स्यात आज तांई रोटी च्यार कूंट री ई हुंवती......।
आर्थिक कारण : मिनख जद जंगळी सूं समाजी बण्यो तो ओ बीं रै विकास रो सरूआती पांवडो हो। आगै जा`र पआियै री खोज मिनख रै विकास री इण जातरा रो अेक इस्यो पड़ाव हुयग्यो जठै सूं मंजल चडूड़ दीसण लागी। ओ पआियो गोळ हो। विकास रा पांवडा बध्या तो धंधो बध्यो। धंधो बध्यो तो सुंवाज बध्यो अर छेकड़ रिपीयो जाम्यो.........ओ रिपीयो गोळ हो ( अजै तांई गोळ ई है )। कुल मिला`र कैय सकां हां कै कंद-मूळ अर फळ-फूल (अै सगळा ई गोळ हुवै) खावणियो मिनख आपरी आखी विकास जातरा मांय गोळ जिंसां रो सा`रौ ई लियो। गाडी-मोटर हुवै चायै ठाडा-ठाडा कारखानां, पाणी मांय उतरणो हुवै चायै चांद माथै चढणो, ...पआियै, चकरी, गरारी बिना पांवडो ई कोनी पाटै। अर अै सगळा गोळ ई हुवै। मतलब कै आखो विकास ई गोळ हुवै। जद विकास ई गोळ हुवै तो रोटी च्यार कूंटी किंयां हुवै ही... छेकड़ विकास रा पांवडा भरीज्या तो रोटी रै तांण ई नीं.....?
सामाजिक कारण : मिनख सुपनै मांय जीवणियो हुवै है....सक कोनी। कीं कीं 'सोमशर्मा पितृकथा` दांई। कुरळांवती आंतड़ियां री मून आवाज सूं लेय`र आखै बिरमांड री जातरा पूरी कर`र बठै ई आ पूगै। ओ पूरो रो पूरो गोळ गेड़ो छेकड़ पेट री भूख साम्ही ई आय`र पूरो हुवै। इंयां...रोटी रो डौळ स्यात गोळ थरपीज्यो हुयसी। समाजसास्तरीय अध्ययन रै मुजब रोटी नै गोळ ई हुवणो चाइजै हो। मिनख जद कीं जंगळी सूं मिनख बणण लाग्यो अर कबीलै मांय रैवण लाग्यो तो कंद-मूळ अर लळभख री जिग्यां कीं खेती-पाती रो जुगाड़ सरू हुयो। इब बारी आयी रोटी री...। इस्यै मांय रोटी रो डौळ किस्यो`क हुवै ? पण देखां तो कोई खास समस्या कोनी हुयी। कबीलां री पंचायत बैठती अेक गोळ घेरै मांय। पंच आपरी बात कैवण सारू ऊभौ हुंवतो। बैठी पंचायत रै साम्ही गोळ गोळ गेड़ो काट`र कोथ का कै`नाणां मांय आपरो पख मेल`र ओजूं आपरी ठौड़ आ बैठतो। कबीलाई बखत री आ रीत आज ई जिंयां री तिंयां चालती आवै है। संसद हुवै चायै विधानसभा सैंग गोळ ई हुवै। खेल रा मैदान उण बखत मांय ई गोळ हुंवता हा अर आज ई गोळ हुवै। पछै इस्यै समाज नै पोखणआळी रोटी गोळ क्यूं कोनी हुवै।
मनोविग्यानिक कारण : मिनख चायै धापेड़ो हुवै चायै भूखो, बीं री आंख्यां मांय सुपना तो हुवै ई है। सईकां पै`लां पैलीपोत कुण ई राजा आपरी त्यागत बधाई हुयसी तो आखी धरती (जकी गोळ है) नै कब्जै करण रो सुपनो तो पाळ्यो ई हो। सुपनां जद छोळां हुवै तो गोळ हुंवता जावै। अबार इण बखत मांय बूकियां रो धणियाप राखणिया का तंगळियां सूं सरकावणिया देस इण गोळ धरती सूं ऊपर उठ`र चांद-सूरज, बुध-मंगळ सूं ई परै किण ई दूजी दुनियां तांई पूगण रो सुपनो पाळै। दुनिया आ ई गोळ है अर जे कठैई और है तो बा ई गोळ है। चांद, सूरज, बुध, मंगळ सैंग गोळ ई तो है। घणी कांई कैंवां आखी झ्यांन (फगत छेकड़लै मिनख नै छोड़`र) रा सुपनां ई गोळ है। हां...जको गरीब है, भूखो है, बीं रो सुपनो... अब सा...नागी रो किस्यो सिणगार ? पण खैर.. छेकड़लो हुयग्यो तो कांई है...है तो मिनख ई नीं ! आखै दिन हाड गाळतां थकां ई दोनूं बखत दरड़ो कोनी भरीजै। भूखी आंतड़ी कुरळावै पण नींद कोनी आवै। पड़्यो-पड़्यो साम्ही देखबो करै। निजर खेजड़ी री टोगी जा टंगै। इकलंग। अचाणचक ई भभड़क`र निजर तिसळै...अेकर लागै जाणै खेजड़ी माथै रोटी टंगरी हुवै, पण...! मांय ई मांय हांसी आवै अर ऊपर आभै कानीं देखण लागै। गिरदै सूं भर्योड़ो चांद इब खेजड़ी री टोगी सूं कीं ऊंचो सरक आवै। चांद इब रोटी लागै। बो निजरां माथै चढ`र चांद कनै जा पूगै। कनै, कीं और कनै ! छेकड़ चांद...नां-नां... बा ठाडी-सी रोटी बीं रै भीतर उतर आवै अर...।
कैवो बात ! चांद गोळ...दुनियां गोळ... सुपनां गोळ... अर रोटी गोळ....।
बियां जे कठैई जिकर नां करो तो अेक भीतरली बात बताऊं थांनै ! रोटी गोळ तो हुवै पण हुवै गरीब री ई है। जद सूं अमीर खुद नै अमीर मानण लाग्यो, अैन उण दिन सूं ई बो गोळ रोटी सूं पासो देयग्यो। बीं री रोट तीन कूंटआळी का च्यार कूंटी हुंवती गयी। रोटी डबलरोटी मांय बदळीजती बदळीजती पीजा अर बरगर हुंवती गयी।
स्यात थांनै ओ ई ठाह कोनी हुयसी कै गरीब रै गरीब रैवण रो कारण ई गरीब री रोटी रो गोळ हुंवणो है। गरीब बिच्यारो आखी जिनगी रोटी रै चौगड़दै गेड़ा मारतो रैवै। अर दे गेड़ां माथै गेड़ा ओजूं बठै ई आ पूगै.... घाणी रै बळद दांई। गोळ गेड़ां रो कांई पूरो हुवै ! पूरा हुवै सांस...।
अमीर स्याणो निसर्यो। गोळ गेड़ो छोड़तां ई दीठ चकीजी, पछै धंूसीजतां कांई जेज लागै ही। गरीबियो आज ई लाग रैयो है.... दे गेड़ां माथै गेड़ा। हां.. अेक बात और, इंयां बीं रै हरेक गेड़ै पछै रोटी रो आकार कीं छोटो हुंवतो जावै, पण इचरज री बात है कै रैवै गोळ ई है। छेकड़ गेड़ा मारतो मारतो बिच्यारो खुद ई दुनियां सूं गोळ हुय जावै।
खैर.. अेकर ओजूं चेतै करा देवूं जांवतो जांवतो... पण जाणद्यो ! ईं बात रो कठैई जिकर नां कर देईयो... कठैई मरा देवो लाई नै !
पूर्ण ार्मा 'पूरण`
प्रा० स्वा० के० रामगढ़
त० नोहर, जिला- हनुमानगढ़
९८२८७६३९५३
आपणै साम्ही सुवाल है कै रोटी गोळ ई क्यूं हुवै ? बियां तो कांई है कै उमावड़ां सूं ई धिका देवो भलां ई पण विग्यान रो जुग है अर किण ई समस्या नै समझणै रो ढंगढाळो जे अविग्यानिक हुवै तो आछो कोनी लागै। रोटी गोळ क्यूं हुवै है, सुवाल री पड़ताळ ई विग्यानिक नीत रीत सूं हुवणी चाइजै। इण ढाळै सोचां तो आपां नै अेतिहासिक, आर्थिक अर मनोविग्यानिक जड़ां री पड़ताळ सोधणी पड़सी।
अेतिहासिक कारण : किण ई देस रै लिखतु इतियास सारू पैलीपोत अेक भासा री दरकार हुवै। आज तांई इसी कोई भासा कोनी जकै मांय लिख्योड़ो इतियास का साहित री उमर आंगळियां माथै नीं गिणिज सकै। हां...लोक साहित री उमर री कूंत करणी मुस्कल है। क्यूंकै जद लोक जाम्यो हुयसी, अैन उण रै साथै साथै ई का अेक पांवडो लारै लोक साहित जाम्यो हुयसी, चायै बो गीत-संगीत हुवै चायै वात-कथा। ओ सो कीं जद लिखिजतो कोनी हो। बातां रा गोट गुड़ता अर आगली पीढी मांय जा रूढ़ता। इंयां जबानी साहित अर कीं पछै लिखतु साहित रै थोगै ई बात करां तो जठै जठै आं लोक कथावां मांय रोटी रो जिकर आयो है, बठै बठै रोटी रो डोळ, गोळ ई थरपीजतो रैयो है।
अेक लोक कथा रै ओलावै बातड़ी कीं और साफ कर लेवां दखां - बा बात तो थारी सुण्योड़ी ई हुयसी..? दो मिनकी ही अर अेक बांदरियो। दोनूं मिनकियां नै अेक रोटी लाधी। पांती करण लागी तो लड़ पड़ी। इण बिचाळै इण कथा मांय अेक बांदर आवै। बांदर खांतिलौ। रोटी रा दो टुकड़ा कर्या अर ताकड़ी मांय धर दिया। पण अेक कानी रो पालड़ो झुकग्यो। झुकतै पालड़ै कांनी सूं टुकड़ो तोड़्यो अर खाग्यो। पछै ओजूं तोली पण अबकाळै दूजी ठौड़ पालड़ो झुकग्यो। घणी बातां मांय कांई है, इंयां करतां करतां पूरी रोटी ई बांदरियो चेपग्यो।
इण कथा मांय मिनकियां नै लड़ाईखोरी अर बांदर नै खांतिलौ बताय`र नीत रीत री बातां करीजगी हुयसी भलां ई... पण असल मांय सोध रो विसै ओ है कै रोटी दो बरोबर हिस्सां मांय करीजगी कोनी का करी कोनी ? सीधी सी बात है, बांदर बिच्यारो कर ई कांई सकै हो। रोटी रो डौळ ई इस्यो हो कै बा दो बरोबर हिस्सा मांय कोनी हुय सकी। हाथां घड़्योड़ी रोटी कितणी`क गोळ हुय सकै ही ! आ ई रोटी जे च्यार कूंटआळी हुंवती तो बिच्यारै बांदर रै मूंडै काळख क्यूं मसळीजती ? आ ई हुय सकै ही कै स्यात मिनकी ई आपसरी मांय नीं लड़ती, क्यूंकै रोटी जे चौकूंटी हुंवती तो बिचाळै सूं दोलड़ी कर`र च्यारूं कूंट मिलाई अर दो बरोबर हिस्सा त्यार! पछै लड़ाई किण बात री ? लड़ाई नीं हुंवती तो आ लोककथा ई कोनी हुंवती अर...अर स्यात आज तांई रोटी च्यार कूंट री ई हुंवती......।
आर्थिक कारण : मिनख जद जंगळी सूं समाजी बण्यो तो ओ बीं रै विकास रो सरूआती पांवडो हो। आगै जा`र पआियै री खोज मिनख रै विकास री इण जातरा रो अेक इस्यो पड़ाव हुयग्यो जठै सूं मंजल चडूड़ दीसण लागी। ओ पआियो गोळ हो। विकास रा पांवडा बध्या तो धंधो बध्यो। धंधो बध्यो तो सुंवाज बध्यो अर छेकड़ रिपीयो जाम्यो.........ओ रिपीयो गोळ हो ( अजै तांई गोळ ई है )। कुल मिला`र कैय सकां हां कै कंद-मूळ अर फळ-फूल (अै सगळा ई गोळ हुवै) खावणियो मिनख आपरी आखी विकास जातरा मांय गोळ जिंसां रो सा`रौ ई लियो। गाडी-मोटर हुवै चायै ठाडा-ठाडा कारखानां, पाणी मांय उतरणो हुवै चायै चांद माथै चढणो, ...पआियै, चकरी, गरारी बिना पांवडो ई कोनी पाटै। अर अै सगळा गोळ ई हुवै। मतलब कै आखो विकास ई गोळ हुवै। जद विकास ई गोळ हुवै तो रोटी च्यार कूंटी किंयां हुवै ही... छेकड़ विकास रा पांवडा भरीज्या तो रोटी रै तांण ई नीं.....?
सामाजिक कारण : मिनख सुपनै मांय जीवणियो हुवै है....सक कोनी। कीं कीं 'सोमशर्मा पितृकथा` दांई। कुरळांवती आंतड़ियां री मून आवाज सूं लेय`र आखै बिरमांड री जातरा पूरी कर`र बठै ई आ पूगै। ओ पूरो रो पूरो गोळ गेड़ो छेकड़ पेट री भूख साम्ही ई आय`र पूरो हुवै। इंयां...रोटी रो डौळ स्यात गोळ थरपीज्यो हुयसी। समाजसास्तरीय अध्ययन रै मुजब रोटी नै गोळ ई हुवणो चाइजै हो। मिनख जद कीं जंगळी सूं मिनख बणण लाग्यो अर कबीलै मांय रैवण लाग्यो तो कंद-मूळ अर लळभख री जिग्यां कीं खेती-पाती रो जुगाड़ सरू हुयो। इब बारी आयी रोटी री...। इस्यै मांय रोटी रो डौळ किस्यो`क हुवै ? पण देखां तो कोई खास समस्या कोनी हुयी। कबीलां री पंचायत बैठती अेक गोळ घेरै मांय। पंच आपरी बात कैवण सारू ऊभौ हुंवतो। बैठी पंचायत रै साम्ही गोळ गोळ गेड़ो काट`र कोथ का कै`नाणां मांय आपरो पख मेल`र ओजूं आपरी ठौड़ आ बैठतो। कबीलाई बखत री आ रीत आज ई जिंयां री तिंयां चालती आवै है। संसद हुवै चायै विधानसभा सैंग गोळ ई हुवै। खेल रा मैदान उण बखत मांय ई गोळ हुंवता हा अर आज ई गोळ हुवै। पछै इस्यै समाज नै पोखणआळी रोटी गोळ क्यूं कोनी हुवै।
मनोविग्यानिक कारण : मिनख चायै धापेड़ो हुवै चायै भूखो, बीं री आंख्यां मांय सुपना तो हुवै ई है। सईकां पै`लां पैलीपोत कुण ई राजा आपरी त्यागत बधाई हुयसी तो आखी धरती (जकी गोळ है) नै कब्जै करण रो सुपनो तो पाळ्यो ई हो। सुपनां जद छोळां हुवै तो गोळ हुंवता जावै। अबार इण बखत मांय बूकियां रो धणियाप राखणिया का तंगळियां सूं सरकावणिया देस इण गोळ धरती सूं ऊपर उठ`र चांद-सूरज, बुध-मंगळ सूं ई परै किण ई दूजी दुनियां तांई पूगण रो सुपनो पाळै। दुनिया आ ई गोळ है अर जे कठैई और है तो बा ई गोळ है। चांद, सूरज, बुध, मंगळ सैंग गोळ ई तो है। घणी कांई कैंवां आखी झ्यांन (फगत छेकड़लै मिनख नै छोड़`र) रा सुपनां ई गोळ है। हां...जको गरीब है, भूखो है, बीं रो सुपनो... अब सा...नागी रो किस्यो सिणगार ? पण खैर.. छेकड़लो हुयग्यो तो कांई है...है तो मिनख ई नीं ! आखै दिन हाड गाळतां थकां ई दोनूं बखत दरड़ो कोनी भरीजै। भूखी आंतड़ी कुरळावै पण नींद कोनी आवै। पड़्यो-पड़्यो साम्ही देखबो करै। निजर खेजड़ी री टोगी जा टंगै। इकलंग। अचाणचक ई भभड़क`र निजर तिसळै...अेकर लागै जाणै खेजड़ी माथै रोटी टंगरी हुवै, पण...! मांय ई मांय हांसी आवै अर ऊपर आभै कानीं देखण लागै। गिरदै सूं भर्योड़ो चांद इब खेजड़ी री टोगी सूं कीं ऊंचो सरक आवै। चांद इब रोटी लागै। बो निजरां माथै चढ`र चांद कनै जा पूगै। कनै, कीं और कनै ! छेकड़ चांद...नां-नां... बा ठाडी-सी रोटी बीं रै भीतर उतर आवै अर...।
कैवो बात ! चांद गोळ...दुनियां गोळ... सुपनां गोळ... अर रोटी गोळ....।
बियां जे कठैई जिकर नां करो तो अेक भीतरली बात बताऊं थांनै ! रोटी गोळ तो हुवै पण हुवै गरीब री ई है। जद सूं अमीर खुद नै अमीर मानण लाग्यो, अैन उण दिन सूं ई बो गोळ रोटी सूं पासो देयग्यो। बीं री रोट तीन कूंटआळी का च्यार कूंटी हुंवती गयी। रोटी डबलरोटी मांय बदळीजती बदळीजती पीजा अर बरगर हुंवती गयी।
स्यात थांनै ओ ई ठाह कोनी हुयसी कै गरीब रै गरीब रैवण रो कारण ई गरीब री रोटी रो गोळ हुंवणो है। गरीब बिच्यारो आखी जिनगी रोटी रै चौगड़दै गेड़ा मारतो रैवै। अर दे गेड़ां माथै गेड़ा ओजूं बठै ई आ पूगै.... घाणी रै बळद दांई। गोळ गेड़ां रो कांई पूरो हुवै ! पूरा हुवै सांस...।
अमीर स्याणो निसर्यो। गोळ गेड़ो छोड़तां ई दीठ चकीजी, पछै धंूसीजतां कांई जेज लागै ही। गरीबियो आज ई लाग रैयो है.... दे गेड़ां माथै गेड़ा। हां.. अेक बात और, इंयां बीं रै हरेक गेड़ै पछै रोटी रो आकार कीं छोटो हुंवतो जावै, पण इचरज री बात है कै रैवै गोळ ई है। छेकड़ गेड़ा मारतो मारतो बिच्यारो खुद ई दुनियां सूं गोळ हुय जावै।
खैर.. अेकर ओजूं चेतै करा देवूं जांवतो जांवतो... पण जाणद्यो ! ईं बात रो कठैई जिकर नां कर देईयो... कठैई मरा देवो लाई नै !
पूर्ण ार्मा 'पूरण`
प्रा० स्वा० के० रामगढ़
त० नोहर, जिला- हनुमानगढ़
९८२८७६३९५३
Subscribe to:
Posts (Atom)